Chia sẻ chuyên mục Đề tài Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm Khóa luận tốt nghiệp tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài Khóa luận tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm Khóa Luận thì với đề tài Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này.
I. TÌNH HÌNH XUẤT KHẨU VIỆT NAM NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY
Từ năm 2018 đến nay, tình hình xuất khẩu của Việt Nam nhìn chung đạt được nhiều tiến bộ đáng kể. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa tăng mạnh qua các năm, các mặt hàng xuất khẩu đã được đa dạng hóa, cơ cấu xuất khẩu được dần chuyển dịch sang các mặt hàng có giá trị gia tăng cao, chất lượng các mặt hàng xuất khẩu cũng được dần cải thiện đáp ứng được yêu cầu của các thị trường xuất khẩu, thị trường xuất khẩu cũng được đa dạng hóa hơn.
1. Những thành tựu đạt được
1.1. Kim ngạch xuất khẩu
Nhìn chung kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam tăng mạnh qua các năm. Từ khi nước ta mở cửa thị trường hội nhập với nền kinh tế quốc tế thì kim ngạch xuất nhập khẩu của nước ta không ngừng tăng mạnh. Năm 2003 tăng gấp 1,54 lần so với năm 1980. Đến năm 2008, kim ngạch xuất nhập khẩu đã tăng gấp đôi so với năm 2003. Năm 2010, nước ta lần đầu tiên đạt được mức cân bằng trong kim ngạch xuất nhập khẩu. Kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2012 cao hơn năm 2011 đến 50%, trong đó xuất khẩu không ngừng tăng mạnh. Thời kỳ khủng hoảng tài chính tiền tệ ở Châu Á¸ năm 2014 – 2016, tốc độ xuất khẩu hàng hóa tăng chậm do bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng.
- Bảng 2.1. Kim ngạch xuất khẩu Việt Nam từ 2004-2025
Từ sau năm 2020, tốc độ xuất khẩu của nước ta tăng lên không ngừng, mức tăng trưởng trong xuất khẩu năm 2020 đạt mức 16,7 %, năm 2021 là gần 21%, năm 2022 là 31,8%, năm 2023 đạt 22,2%, và sang năm 2024 tổng kim ngạch xuất khẩu đạt mức 40 tỷ đồng, tăng 22% so với năm 2023.
- Bảng 2.2. Tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu từ 2018 đến 2025
Kim ngạch xuất khẩu bình quân tính trên đầu người của nước ta cũng tăng mạnh trong những năm gần đây. Năm 2019, chỉ số này là gần 200USD/người, năm 2022 là 323USD/người và năm 2023 là 388USD/người.
1.2. Số lượng và cơ cấu hàng xuất khẩu Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Số lượng mặt hàng tham gia xuất khẩu qua mỗi năm đều tăng lên, nhiều mặt hàng mới xuất hiện. Hầu hết các mặt hàng đã tham gia xuất khẩu đều có số lượng xuất khẩu năm sau tăng cao hơn năm trước. Năm 2009, chỉ có 4 mặt hàng đạt kim ngạch 100 triệu USD trở lên là dầu thô, thủy sản, gạo, dệt may, trong đó mặt hàng đạt kim ngạch lớn nhất là dầu thô cũng chỉ đạt mức 581 triệu USD/năm. Năm 2022 có 6 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỷ. Năm 2023 con số này tăng lên mức 7 mặt hàng. Năm 2024 đã có 9 mặt hàng đạt mức kim ngạch cao này. Ngoài mặt hàng dầu thô luôn đạt mức cao nhất là 8,3 tỷ USD, các mặt hàng truyền thống khác đạt kim ngạch cao hơn: dệt may đạt 5,82 tỷ USD, giày dép là 3,55 tỷ USD, thủy sản là 3,364 tỷ USD, sản phẩm gỗ là 1,94 tỷ USD, linh kiện điện tử và máy tính 1,77 tỷ USD, gạo là 1,3 tỷ USD, và còn có 2 nhóm hàng mới là cà phê và cao su.
Cơ cấu các mặt hàng xuất khẩu của nước ta cũng biến đổi theo chiều hướng tích cực. Xuất khẩu hàng nguyên liệu thô đã có chiều hướng giảm. Nếu như hàng nguyên liệu thô xuất khẩu năm 2009 chiếm trên 92% tổng kim ngạch xuất khẩu thì đến nay chỉ còn 60%. Các mặt hàng đã qua chế biến và có hàm lượng giá trị gia tăng nhiều hơn như hàng chế tạo có xu hướng tăng lên: năm 2009 mặt hàng này chỉ chiếm khoảng 7% thì đến năm 2015 tỷ lệ này đã đạt mức 40% so với tổng kim ngạch xuất khẩu, năm 2018 tỷ lệ này là 56% và năm 2023 thì lên đến mức 68%. Nguyên nhân của sự chuyển biến tích cực này là do chính sách của nhà nước, và Bộ thương mại, các hiệp hội ngành hàng trong việc định hướng chuyển dịch cơ cấu theo hướng hợp lý và hiện đại hơn.
1.3. Thị trường xuất khẩu
Từ khi tham gia hội nhập kinh tế quốc tế, thị trường xuất khẩu của các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta đã được đa dạng hơn. Trước khi Liên Xô cũ tan rã, hoạt động xuất khẩu của nước ta chủ yếu phụ thuộc vào thị trường Liên Xô cũ và các nước Đông Âu, sau đó có chuyển sang các nước khu vực Châu á- Thái Bình Dương. Hiện nay thị trường khu vực này cũng chiếm hơn 50% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của nước ta.
- Bảng 2.3. Thị phần xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam (% tổng kim ngạch xuất khẩu)
Những năm gần đây, nhiều thị trường mới đã được khai thác và bắt đầu mở rộng khai thác tiềm năng như thị trường Mỹ, Australia, các nước Châu Phi và khu vực Trung Cận Đông. Đối với thị trường Mỹ, từ sau khi Hiệp định Thương mại Việt – Mỹ (BTA) được ký kết thì kim ngạch xuất khẩu đã có sự tăng trưởng đáng kể. Năm 2015, kim ngạch xuất khẩu vào Mỹ chỉ đạt 274 triệu USD chiếm gần 3% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, thì đến năm 2023 con số này tăng lên 6553 triệu USD và chiếm 20,4% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa cả nước.
1.4. Chất lượng hàng xuất khẩu
Chất lượng hàng hóa xuất khẩu của các doanh nghiệp cũng đã được nâng cao để đáp ứng tốt yêu cầu ngày càng tăng của từng thị trường xuất khẩu và cũng là để nâng cao năng lực cạnh tranh của chính sản phẩm và của doanh nghiệp trên thị trường quốc tế. Hiện nay các sản phẩm xuất khẩu từ Việt Nam như gạo, dầu thô, thủy sản, hàng may mặc, cà phê, hạt điều… đã sản xuất theo hướng tuân theo các quy định chất lượng quốc tế như các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn môi trường, hạn chế tối đa các hóa chất bị cấm đối với hàng xuất khẩu vào từng thị trường nhất định.
2. Những vấn đề tồn tại Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Bên cạnh những thành công đạt được trong hoạt động xuất khẩu thì việc xuất khẩu hàng hóa của các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn còn không ít những hạn chế cần được khắc phục.
Thứ nhất, mặc dù cơ cấu hàng xuất khẩu của nước ta đã có cải thiện lớn trong những năm gần đây nhưng cơ cấu này còn tỏ ra rất lạc hậu: chủng loại hàng hóa xuất khẩu còn đơn điệu, chậm xuất hiện các mặt hàng mới, giá trị gia tăng các mặt hàng còn thấp, quá trình chuyển dịch cơ cấu mặt hàng còn chậm. Các nước phát triển trong khu vực ASEAN như Malaysia, Singapore, Thái Lan đã đầu tư phát triển mạnh những mặt hàng xuất khẩu có giá trị cao như hàng điện tử, bán dẫn, hàng thực phẩm chế biến. Trong khi ở nước ta dù những năm gần đây đã chú trọng hơn đến các mặt hàng này nhưng tỷ trọng và đóng góp của các mặt hàng này trong tổng kim ngạch xuất khẩu vẫn còn rất khiêm tốn.
Thứ hai, chất lượng hàng hóa xuất khẩu đã được tăng lên nhưng vẫn chưa đủ sức để cạnh tranh với nhiều mặt hàng xuất khẩu ở các nước tương tự. Nhiều sản phẩm chủ lực của nước ta chủ yếu chỉ cạnh tranh bằng giá là chính mà không chú trọng đến chất lượng sản phẩm do các doanh nghiệp còn thụ động trong sản xuất kinh doanh, cạnh tranh nhờ vào chi phí lao động thấp, chỉ gia tăng được lợi thế tĩnh mà thu được lợi ích nhỏ. Nhiều doanh nghiệp cũng không chú ý nắm thông tin về thị trường, những quy định về nhãn mác hàng hóa, về vệ sinh an toàn thực phẩm… của các thị trường xuất khẩu nên hay dẫn đến tình trạng hàng hóa xuất khẩu sang mà không đạt tiêu chuẩn nên không được nhận hàng hay bị kiện.
Thứ ba, xuất khẩu tăng trưởng nhanh nhưng chưa vững chắc, và rất dễ bị tổn thương bởi các cú sốc từ bên ngoài như sự biến động giá cả trên thị trường, biến động của tỷ giá hay sự xuất hiện của các rào cản thương mại mới ở nước ngoài. Có thể thấy rõ điều này qua một loạt các vụ kiện bán phá giá của các doanh nghiệp xuất khẩu trong nước hay các vụ kiện về vệ sinh an toàn của một số mặt hàng xuất khẩu của nước ta sang thị trường các nước Châu Âu hay Nhật Bản…
Thứ tư, quy mô xuất khẩu còn nhỏ bé. Kim ngạch xuất khẩu bình quân đầu người còn thấp so với các nước trong khu vực và trên thế giới. Ví dụ năm 2022, kim ngạch xuất khẩu nước ta chỉ bằng 1/4 so với của Malaysia, 1/3 của Thái Lan và 2/3 của Philippine.
Thứ năm, nước ta chưa tận dụng được lợi ích từ các hiệp định thương mại song phương, đa phương và khu vực đã ký kết giữa Việt Nam và các đối tác để khai thác hết tiềm năng xuất khẩu trên các thị trường lớn như EU, Mỹ, Trung Quốc. Công tác xúc tiến xuất khẩu còn chưa đạt hiệu quả cao.
II. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG MỘT SỐ YẾU TỐ NỘI SINH CẤU THÀNH NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU VIỆT NAM Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
1. Nguồn vốn
Vấn đề vốn cho hoạt động sản xuất và kinh doanh xuất khẩu hiện nay luôn là vấn đề thách thức với hầu hết các doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ và vừa. Hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu hiện nay đều gặp khó khăn về vốn. Điều này ảnh hưởng lớn tới hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và cũng làm sức cạnh tranh của doanh nghiệp còn thấp.
1.1. Các nguồn huy động vốn của doanh nghiệp xuất khẩu
Ngoài khoản vốn tự có của mình, doanh nghiệp xuất khẩu có thể huy động các nguồn vốn vay từ bên ngoài bao gồm 2 nguồn chính là vay từ các ngân hàng và vay từ các quỹ của nhà nước. Thế nhưng, thực tế việc huy động các nguồn vốn của doanh nghiệp xuất khẩu cũng gặp không ít khó khăn, nhất là trong thời kỳ gia nhập WTO khi mà các hình thức trợ cấp cho doanh nghiệp trong nước đều bị giảm bớt và tiến tới loại bỏ.
- Vay từ ngân hàng:
Để tăng thêm nguồn vốn kinh doanh, nguồn huy động dễ thấy nhất của doanh nghiệp xuất khẩu là từ tín dụng ngân hàng. Tuy nhiên việc vay từ ngân hàng đối với các doanh nghiệp xuất khẩu còn gặp nhiều hạn chế.
Thứ nhất, lãi suất cho vay bằng ngoại tệ của các ngân hàng nước ta còn cao khi so sánh với mặt bằng lãi suất cho vay của các nước khác. Theo như Diễn đàn kinh tế thế giới WEF trong báo cáo năng lực cạnh tranh toàn cầu năm 2023-2024 thì xét về khả năng vay tín dụng so với năm trước nước ta xếp ở vị trí thứ 56/117, trong khi Singapore xếp ở thứ 29/117, và xét về mức độ dễ dàng trong vay tín dụng không cần thế chấp thì nước ta chỉ xếp ở thứ 75/117 trong khi Singapore đứng ở vị trí 16/117. Từ đó có thể thấy việc vay tín dụng từ các ngân hàng của các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta còn gặp nhiều khó khăn.
Thứ hai, để có thể nhận được khoản tín dụng từ ngân hàng các doanh nghiệp xuất khẩu cần phải đáp ứng một số điều kiện, như tài sản thế chấp hay bảo lãnh của ngân hàng. Đây là điều cần thiết để các ngân hàng có thể chủ động quản lý các khoản vay nợ một cách an toàn. Tuy nhiên các quy định này lại hạn chế khả năng phát triển kinh doanh của các doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ vì hiện nay các doanh nghiệp đều thiếu các giấy tờ về sở hữu đất đai và bất động sản sử dụng cho kinh doanh. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Thứ ba, các doanh nghiệp xuất khẩu có nhu cầu vốn đa dạng. Doanh nghiệp vừa cần cả nguồn vốn trung và dài hạn để mở rộng nhà xưởng và nâng cấp thiết bị máy móc, vừa cần cả nguồn vốn ngắn hạn để sản xuất hàng xuất khẩu. Trong nhiều trường hợp, giá trị tài sản hiện có của doanh nghiệp không đủ để đảm bảo các khoản vay, do đó, ngân hàng không thể đáp ứng được các nhu cầu về vốn của doanh nghiệp. Doanh nghiệp xuất khẩu thường chỉ được đáp ứng nhu cầu vay ngắn hạn về vốn lưu động để kinh doanh, còn nhu cầu vay vốn đầu tư trung và dài hạn chỉ được đáp ứng ở mức độ còn thấp.
- Hỗ trợ từ nhà nước
Ngoài nguồn vốn vay từ ngân hàng, các doanh nghiệp xuất khẩu có thể nhận được sự hỗ trợ từ nguồn tín dụng xuất khẩu ưu đãi do nhà nước cấp. Trước đây, nguồn tín dụng xuất khẩu này được Quỹ hỗ trợ phát triển quản lý, nhưng khi nước ta gia nhập WTO thì việc quản lý nguồn vốn này do Ngân hàng phát triển đảm nhiệm.
Quỹ hỗ trợ phát triển được thành lập từ năm 2018. Đây là hình thức ngân hàng đầu tư có định hướng hỗ trợ sản xuất xuất khẩu theo mục tiêu xã hội với nguồn vốn điều lệ và vốn hàng năm được nhà nước cấp. Theo số liệu thống kê từ Quỹ hỗ trợ và phát triển, Quỹ đã đầu tư trên 6500 tỷ đồng (tương đương với 430 triệu USD) vốn trung và dài hạn trong giai đoạn 2019-2022 cho hơn 700 dự án sản xuất hàng xuất khẩu và gần 17000 tỷ đồng hỗ trợ cho hơn 2018 doanh nghiệp thực hiện khoảng 5500 hợp đồng xuất khẩu các loại mặt hàng. Tuy nhiên khi nước ta đã chính thức trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới WTO thì tất cả các hình thức trợ cấp xuất khẩu đều phải thay đổi để phù hợp với quy định của WTO. Theo như Hiệp định về trợ cấp và các biện pháp đối kháng (Susidy and Countervailing Measures Agreement- SCM) thì tín dụng xuất khẩu là một hình thức trợ cấp và bị cấm. Chính vì thế, Quỹ hỗ trợ và phát triển đã trở thành Ngân hàng phát triển Việt Nam vào tháng 5 năm 2024 để đảm bảo các điều kiện cho nước ta khi gia nhập vào WTO.
Có thể thấy, nguồn vốn tín dụng hỗ trợ phát triển của Quỹ hỗ trợ phát triển trước đây và hiện nay là của Ngân hàng phát triển Việt Nam đã góp phần tạo cho các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta lợi thế cạnh tranh quan trọng trên thị trường thông qua việc giảm giá thành, bảo đảm nguồn vốn sản xuất kinh doanh. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Tuy nhiên, số doanh nghiệp xuất khẩu tiếp cận và được hưởng chính sách này còn chưa nhiều. Nguyên nhân chính là thủ tục để nhận những ưu đãi còn khá phức tạp, nguồn vốn vay còn hạn hẹp, số mặt hàng được vay còn ít, hệ thống bảo lãnh tín dụng chưa phát triển khiến các doanh nghiệp thường bỏ lỡ cơ hội kinh doanh. Việc quảng bá về chính sách và dịch vụ hỗ trợ tín dụng cho công chúng, đặc biệt là các doanh nghiệp xuất khẩu trên các phương tiện thông tin đại chúng không được thực hiện.
1.2. Thực trạng vốn của doanh nghiệp xuất khẩu
Hiện nay hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu đều ở trong tình trạng thiếu vốn. Điều này khiến năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp bị hạn chế. Quy mô vốn và năng lực tài chính của nhiều doanh nghiệp còn rất nhỏ bé, vừa kém hiệu quả vừa thiếu tính bền vững. Số lượng các doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ lệ chủ yếu trong các doanh nghiệp nước ta và với doanh nghiệp xuất khẩu cũng chủ yếu là các doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ và vừa. Trong một báo cáo tư vấn thực trạng năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 2019- 2025 đã đưa ra con số ước tính có khoảng 260000 doanh nghiệp đã được thành lập trong số đó khoảng 70% đang hoạt động thực chất. Số doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tới gần 99% số lượng cơ sở sản xuất kinh doanh của cả nước, 25% tổng đầu tư xã hội và thu hút khoảng 77% lực lượng lao động phi nông nghiệp. Số doanh nghiệp có vốn dưới 1 tỷ đồng chiếm tới 44,1%, quy mô lao động dưới 10 người chiếm 46,6%. Có thể thấy từ con số thống kê chung của hệ thống doanh nghiệp Việt Nam thì doanh nghiệp xuất khẩu nước ta có quy mô nhỏ và tình hình tài chính còn hạn chế.
Điều này đã gây hạn chế nhiều cho doanh nghiệp trong việc phát triển sản xuất kinh doanh. Ví dụ như với trường hợp của doanh nghiệp xuất khẩu gạo, thì lượng tiền cần có cho chuyến gạo xuất khẩu là rất lớn và vượt quá nguồn lực tự có của doanh nghiệp. Theo tính toán trung bình vào năm 2024 để thực hiện hợp đồng đã ký với khách hàng có số lượng 1000 tấn, doanh nghiệp cần phải có 4 tỷ đồng tiền vốn, và để gom đủ hàng cho một tàu vận chuyển có trọng tải 15000 tấn để giao cho khách hàng thì doanh nghiệp cần có 60 tỷ đồng. Trừ các tổng công ty lớn thì ít có doanh nghiệp xuất khẩu nào có đủ nguồn vốn này. Chính vì hạn chế về tài chính mà các doanh nghiệp xuất khẩu gặp phải khó khăn và thua thiệt trong quá trình kinh doanh. Việc tiếp cận nguồn vốn ngân hàng cũng không đơn giản vì hiện nay các ngân hàng chưa có cơ chế cho doanh nghiệp vay vốn để mua lúa tạm trữ, mà quy định chỉ cho vay khi đã có hợp đồng xuất khẩu. Do đó chỉ có doanh nghiệp lớn mới có thể dễ dàng vay vốn ngân hàng còn các doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ thì gặp khó khăn và bị đẩy vào tình thế để vay được vốn phải ký hợp đồng bằng mọi cách.
2. Sản phẩm Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
2.1. Khả năng cạnh tranh của các nhóm mặt hàng
Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương đã phân loại các mặt hàng xuất khẩu của nước ta thành các nhóm khác nhau theo khả năng cạnh tranh của các mặt hàng đó. Căn cứ để xây dựng danh mục các nhóm sản phẩm là khả năng sử dụng các lợi thế sẵn có của nước ta như nguyên liệu địa phương sẵn có, sử dụng nhiều lao động, năng suất lao động, năng suất cây trồng, chất lượng sản phẩm đảm bảo tiêu chuẩn quốc tế, có thị trường tiêu thụ và đảm bảo tiêu chuẩn quốc tế, có thị trường tiêu thụ và khả năng mở rộng thị trường, sản phẩm có tính độc đáo và quý hiếm. Theo đó khả năng cạnh tranh của các mặt hàng được chia làm ba nhóm chính.
Nhóm có khả năng cạnh tranh và đang cạnh tranh có hiệu quả bao gồm 19 loại sản phẩm, trong đó phần nhiều là các mặt hàng nông sản như măng khô, mè, hạt tiêu, hạt điều, gạo, cà phê, hoa quả đặc sản như vải thiều, bưởi…, và một số nhóm sản phẩm khác như đồ uống, khoáng sản, hàng thủ công mỹ nghệ, da giày,… Các mặt hàng này có lợi thế về điều kiện tự nhiên sẵn có như cà phê, nguyên liệu sản xuất sẵn có, thị trường tiêu thụ đa dạng.
Nhóm các mặt hàng có khả năng cạnh tranh có điều kiện bao gồm các loại hàng hóa như cao su, chè, rau, hoa tươi, lắp ráp điện tử dân dụng, thực phẩm chế biến, hóa chất, công nghệ phần mềm… Các mặt hàng này khả năng cạnh tranh có điều kiện vì còn nhiều mặt hàng phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu sản xuất nhập khẩu, thị trường tiêu thụ còn hạn chế, sản phẩm còn chưa có tính khác biệt để có thể cạnh tranh tốt.
Nhóm các mặt hàng có khả năng cạnh tranh kém gồm có mía đường, đỗ tương, ngô, sữa bò, thép, bông… Với các sản phẩm này doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam gặp khó khăn trong cạnh tranh vì còn thua kém các nước sản xuất các mặt hàng tương tự về công nghệ sản xuất, tính đa dạng và chất lượng của sản phẩm không cao, thị trường tiêu thụ còn bị bó hẹp.
2.2. Thực trạng năng lực cạnh tranh của một số sản phẩm xuất khẩu chính
Mặt hàng thủ công mỹ nghệ: Hàng thủ công mỹ nghệ là mặt hàng có lợi thế cạnh tranh lớn của nước ta. Hiện nay hàng thủ công mỹ nghệ của nước ta có thị trường rất rộng, hơn 100 nước trên thế giới, cả nước có hơn 1400 làng nghề tham gia sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu. Mặt hàng này có lợi thế cạnh tranh do đã sẵn có nguyên liệu trong nước, nguyên liệu phải nhập khẩu chiếm tỷ lệ nhỏ (khoảng từ 3%-5% tổng giá trị sản xuất). Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Mặt hàng giầy dép và dệt may: Hàng giày dép và dệt may nước ta có đặc điểm làm hạn chế năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp đó là doanh nghiệp thường chọn hình thức xuất khẩu gián tiếp thông qua các hợp đồng gia công xuất khẩu nên sản phẩm không có thương hiệu Việt Nam, các doanh nghiệp cũng không thiết lập được mạng lưới trao đổi thông tin hay hệ thống phân phối sản phẩm ở thị trường các nước. Giá cả hàng giầy dép và dệt may nước ta thường cao hơn các nước trong khu vực khoảng 10%-15% vì năng suất lao động trong ngành dệt may và giày dép chỉ thấp hơn so với các nước trong khu vực (chỉ bằng 50%-70%) mặc dù giá nhân công của nước ta thuộc loại thấp. Thêm vào đó, tỷ lệ nội địa hóa của các sản phẩm thường chỉ đạt mức 25% còn lại phải nhập khẩu lượng lớn các nguyên liệu và phụ kiện từ nước ngoài nên giá thành cũng vì thế mà bị cao hơn. Một nguyên nhân khác khiến năng lực cạnh tranh của sản phẩm giày dép và dệt may nước ta thấp là do năng lực thiết kế mẫu mã của nước ta còn thấp nên sản phẩm của nước ta còn thiếu tính đa dạng về chủng loại mẫu mã và giá cả so với các nước.
Mặt hàng nông sản: Hàng nông sản là mặt hàng có thế mạnh xuất khẩu của các doanh nghiệp Việt Nam. Các mặt hàng nông sản nước ta đã được xuất khẩu sang nhiều thị trường, có mặt tại hơn 80 quốc gia và đang tiến tới mở rộng khai thác các thị trường tiềm năng khác. Hàng nông sản nước ta cũng đã thâm nhập và bắt đầu quan hệ buôn bán với các thị trường khó tính như Nhật Bản, Pháp, Thụy Sỹ, Anh, Hồng Kông… Hàng nông sản của Việt Nam có mức giá bán thấp hơn các sản phẩm cùng loại của đối thủ cạnh tranh. Thế nhưng, xét về mặt chất lượng thì hàng hóa nông sản của nước ta còn kém hơn so với sản phẩm của các nước khác. Ví dụ như nước ta luôn là nước đứng đầu về xuất khẩu gạo nhưng chất lượng gạo của nước ta luôn kém hơn Thái Lan, gạo 5%, 25% tấm của Thái Lan ngon hơn gạo của nước ta, do đó có thể xuất khẩu được với giá cao hơn và được ưa chuộng hơn. Các sản phẩm nông sản của nước ta không chú trọng đến đầu tư cho bao bì, mẫu mã kiểu dáng và chưa xây dựng được thương hiệu nên giá bán sản phẩm còn thấp. Và điều này còn làm cho hàng nông sản của nước ta khó khăn khi thâm nhập vào các thị trường khó tính, đòi hỏi tiêu chuẩn chất lượng, kỹ thuật như các nước Châu Âu hay Mỹ.
Mặt hàng thủy sản: Các mặt hàng thủy sản cũng là một trong các thế mạnh của các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta. Nhờ chất lượng tương đối tốt và giá rẻ mà các mặt hàng thủy sản của nước ta có thể cạnh tranh với các nước ASEAN như Malaysia, Thái Lan, Indonesia… ở các thị trường truyền thống như các nước Châu Âu, Nhật Bản, Mỹ… Thế nhưng, các doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu thủy sản nước ta gặp phải nhiều khó khăn về vốn, công nghệ chế biến, thiết bị sản xuất và khả năng marketing sản phẩm ra thị trường nước ngoài. Hàng thủy sản nước ta chỉ bán được giá thấp hơn so với sản phẩm cùng loại của các nước khác. Ví dụ như một số mặt hàng thủy sản của nước ta có giá thấp hơn nhiều so với sản phẩm của Thái Lan vì các các doanh nghiệp Thái Lan có uy tín và có chiến lược marketing tốt hơn nước ta. Vì thế dẫn đến tình trạng hàng thủy sản của nước ta hay bị tạm nhập với giá thấp rồi tái xuất sang các thị trường khác với giá cao hơn và doanh nghiệp xuất khẩu là người chịu thiệt do năng lực cạnh tranh không cao.
2.3. Đặc điểm của các sản phẩm xuất khẩu Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Các sản phẩm xuất khẩu của nước ta có những đặc điểm khiến năng lực cạnh tranh của sản phẩm không cao, từ đó ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu.
Thứ nhất, sản phẩm chủ yếu dựa vào yếu tố lao động hoặc điều kiện tự nhiên vốn có, yếu tố tư bản vốn cấu thành trong sản phẩm thấp, hàm lượng tri thức và công nghệ trong sản phẩm không cao. Nhiều sản phẩm xuất khẩu có giá trị không cao do sản phẩm tạo ra chủ yếu dựa vào sức lao động giản đơn. Nhiều sản phẩm xuất khẩu chủ lực của nước ta là làm gia công chế biến cho nước ngoài như sản phẩm dệt may hay các sản phẩm lại thường chỉ dường lại ở khai thác nguyên liệu thô, ít qua chế biến nên sản phẩm không mang thương hiệu Việt Nam. Các sản phẩm xuất khẩu có hàm lượng công nghệ kỹ thuật cao lại như các sản phẩm điện tử chỉ đạt mức xuất khẩu trung bình.
Thứ hai, chất lượng sản phẩm chưa thật sự nổi trội và có ưu thế rõ ràng trên thị trường thế giới. Một số mặt hàng nông sản có khả năng cạnh tranh khá cao là do nhờ vào lợi thế tự nhiên sẵn có như đất đai là khí hậu Tây Nguyên tạo nên chất lượng cà phê tốt, hương vị hạt tiêu tốt… Xuất khẩu lúa gạo mặc dù nước ta luôn ở vị trí dẫn đầu thế giới nhưng chất lượng sản phẩm lại thấp hơn so với nhiều nước như Thái Lan hay ấn Độ. Các mặt hàng xuất khẩu khác chỉ đạt ở mức độ chất lượng trung bình, kể cả các sản phẩm đã xuất khẩu được với khối lượng lớn và có được thị trường ổn định.
Thứ ba, các sản phẩm xuất khẩu của các doanh nghiệp xuất khẩu chưa thể hiện được rõ tính độc đáo, sáng tạo riêng biệt. Hầu hết các sản phẩm xuất khẩu của nước ta luôn đi sau các nước khác về kiểu dáng, tính năng, nhiều sản phẩm còn lạc hậu so với sự phát triển hiện tại của thế giới. Trong các sản phẩm xuất khẩu chủ yếu của nước ta, chỉ có một số mặt hàng như hàng thủ công mỹ nghệ còn mang được những nét văn hóa đặc thù, có bản sắc tự nhiên riêng biệt, được khách hàng các nước ưa chuộng.
Thứ tư, năng suất của các sản phẩm xuất khẩu thấp. Các mặt hàng xuất khẩu của nước ta chủ yếu là nông sản nhưng năng suất các sản phẩm này lại không cao. Năm 2020, trong số 10 sản phẩm có tổng kim ngạch xuất khẩu lớn nhất chỉ có cà phê và gạo có năng suất cao hơn so với mức trung bình của thế giới. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn và Bộ Thủy sản, năng suất gạo của Việt Nam là 4,14 tấn/ha cao hơn so với mức trung bình của thế giới là 3,89 tấn/ha (số liệu năm 2018-2019); năng suất cà phê trung bình của nước ta là 2400 tạ/ha cao hơn nhiều so với mức trung bình của Châu á là 995 tạ/ha và của thế giới là 618 tạ/ha( theo số liệu năm 2018).
Thứ năm, bao bì sản phẩm, đặc biệt là các sản phẩm nông sản, thủy sản, hàng thực phẩm chế biến của nước ta còn chưa hấp dẫn và thu hút khách hàng nên khả năng cạnh tranh về mặt hàng này còn kém. Mẫu mã sản phẩm xuất khẩu không phong phú, đa dạng như sản phẩm cùng loại của các nước khác. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
2.4. Đánh giá về chất lượng, giá bán, phân phối và xúc tiến quảng bá sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam
- Chất lượng sản phẩm
Nhiều loại hàng hóa chủ lực của nước ta còn chủ yếu cạnh tranh bằng giá mà không chú trọng đến chất lượng sản phẩm. Các doanh nghiệp xuất khẩu còn không nắm được thông tin về thị trường, những thông tin về điều kiện, quy định về nhãn mác hàng hóa và vệ sinh an toàn thực phẩm cần được đáp ứng của các sản phẩm xuất khẩu thì ít doanh nghiệp chú ý hay việc thực hiện các quy định này còn thiếu chuyên nghiệp. Khi điều tra các doanh nghiệp xuất khẩu trong thời gian gần đây cho thấy chỉ có 3% doanh nghiệp biết đến quy định về nhãn hàng hóa của EU trong khi các rào cản về kỹ thuật này lại đang được sử dụng nhiều tại các thị trường khó tính như Nhật Bản, EU, Mỹ.
Trong điều kiện hội nhập kinh tế thế giới và trước sức ép phải nâng cao chất lượng sản phẩm xuất khẩu để có thể cạnh tranh được trên thị trường quốc tế, vấn đề quản lý chất lượng đã được nhà nước và các doanh nghiệp xuất khẩu quan tâm chú ý. Một số hệ thống quản lý chất lượng thông thường có thể thấy là hệ thống quản lý chất lượng ISO 9000, quản lý chất lượng toàn diện (Total quality management – TQM), hệ thống quản lý an toàn thực phẩm, bộ tiêu chuẩn ISO 1400… Việc áp dụng các tiêu chuẩn quản lý chất lượng đem lại cho các doanh nghiệp nhiều lợi ích, giúp doanh nghiệp có thể khẳng định được năng lực cạnh tranh, thương hiệu, và dễ dàng hơn trong việc thâm nhập thị trường quốc tế. Tuy nhiên số lượng doanh nghiệp xuất khẩu áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng theo chuẩn mực quốc tế chưa thật sự nhiều, chủ yếu là các doanh nghiệp xuất khẩu lớn, còn các doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ và vừa, lực lượng chủ yếu trong các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam thì việc triển khai các hệ thống này còn chưa phổ biến. Nguyên nhân có thể nhận thấy là có thể do nhận thức về tầm quan trọng của các hệ thống này còn chưa đầy đủ, hay do chưa đủ năng lực để quản lý.
- Giá bán sản phẩm
Ngoài việc cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm thì cạnh tranh bằng giá bán cũng là một phương thức hiệu quả. Tuy nhiên giá bán sản phẩm xuất khẩu của các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta không phải là một lợi thế cạnh tranh thật sự.
Mặc dù lao động có thể coi là lợi thế cạnh tranh để hạ giá thành sản phẩm nhưng thực tế giá sản phẩm xuất khẩu của nước ta vẫn thuộc loại cao so với các nước khác. Nguyên nhân có nhiều trong đó có thể kể ra một số nguyên nhân chính
Trước hết, một số doanh nghiệp Việt Nam phải nhập khẩu nguyên vật liệu cho sản xuất. Nhiều sản phẩm xuất khẩu như hàng dệt may, chế biến thực phẩm, da giày, thép và kim loại, hàng điện tử… phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu hay bán thành phẩm nhập khẩu từ nước ngoài. Có những sản phẩm có tỷ lệ chi phí cho nguyên vật liệu chiếm tỷ lệ cao trong giá thành sản phẩm như giấy, phôi thép, lốp xe… mà lại phải nhập khẩu nguyên vật liệu. Thực trạng này gây ra nhiều khó khăn và ảnh hưởng không tốt đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Việc nhập khẩu nguyên vật liệu cho sản xuất sản phẩm xuất khẩu khiến doanh nghiệp không chủ động trong việc sản xuất. Thêm vào đó, do nguyên vật liệu phải nhập khẩu nhiều nên doanh nghiệp cũng không chủ động được trong việc dự tính giá thành sản phẩm do việc nhập khẩu nguyên vật liệu chịu sự biến động của tỷ giá hối đoái và giá cả nguyên vật liệu. Có trường hợp doanh nghiệp đã ký hợp đồng xuất khẩu với khách hàng nhưng vì nguồn nguyên liệu phụ thuộc mà không thực hiện được đúng hợp đồng gây ảnh hưởng xấu tới hoạt động kinh doanh.
Thêm vào đó, các khoản chi phí kinh doanh cao cũng góp phần khiến giá thành các sản phẩm xuất khẩu của nước ta cao. Khi giá thành sản phẩm cao hơn các sản phẩm cùng loại của các đối thủ thì năng lực cạnh tranh của sản phẩm cũng như của doanh nghiệp xuất khẩu giảm sút. Chi phí dịch vụ hạ tầng cho sản xuất ở nước ta như điện nước, viễn thông, cảng biển, vận tải được đánh giá là cao hơn mức trung bình của khu vực. Điều đó cũng là trở ngại khiến giá sản phẩm xuất khẩu của nước ta cao hơn so với nhiều nước khác. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
- Phân phối
Trong kinh doanh xuất khẩu ở nước ta chủ yếu có hai loại kênh phân phối là kênh phân phối trực tiếp và kênh phân phối gián tiếp. Doanh nghiệp có thể chọn cách bán hàng trực tiếp cho người tiêu dùng cuối cùng ở các thị trường. Thực tế kênh phân phối loại này ít được áp dụng và không phù hợp với nhiều loại hàng hóa xuất khẩu vì sử dụng hình thức phân phối này tốn kém trong việc đầu tư xây dựng mạng lưới phân phối từ đầu đến cuối, hiệu quả không cao với các các mặt hàng tiêu dùng và đặc biệt là với các doanh nghiệp có tiềm lực tài chính chưa đủ mạnh thì khó có khả năng áp dụng. Các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta chủ yếu áp dụng hình thức kênh phân phối thứ hai là phân phối gián tiếp. Phần lớn doanh nghiệp xuất khẩu lựa chọn hình thức giao dịch và bán hàng trực tiếp đến nhà nhập khẩu nước ngoài sau đó không còn liên quan đến mạng lưới phân phối tiếp ở nước nhập khẩu hàng nữa. Với hình thức này doanh nghiệp khó có khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh xuất khẩu.
Phần lớn các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta chưa có chính sách phân phối chủ động và các doanh nghiệp trong nhiều trường hợp chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm đối tác để bán được hàng và bị áp đặt bởi thương hiệu, mẫu mã, giá cả, bao bì của trung gian nước ngoài. Việc thiết lập mạng lưới phân phối qua trung gian nước ngoài khiến doanh nghiệp khó có khả năng kiểm soát quá trình phân phối và tiêu thụ sản phẩm, từ đó không nắm rõ được thông tin phản ánh tình hình thị trường.
Hiện nay nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đã mở chi nhánh ở nước ngoài để kinh doanh, một số doanh nghiệp kinh doanh mặt hàng tươi sống đã có được hệ thống phân phối của mình ở nước ngoài như Tổng công ty rau quả Việt Nam, Công ty thực phẩm xuất khẩu Bắc Giang… Từ đó các công ty có thể duy trì và mở rộng thị phần, nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Trong tương lai, doanh nghiệp xuất khẩu nên xây dựng được kênh phân phối theo phương thức này.
- Xúc tiến quảng bá sản phẩm
Việc xúc tiến và quảng bá sản phẩm của doanh nghiệp xuất khẩu nước ta vẫn còn là điểm yếu kém và điều này khiến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nước ta không cao. Việc quảng cáo của doanh nghiệp xuất khẩu còn chưa chuyên nghiệp và chưa có chiến lược kế hoạch rõ ràng. Hình thức quảng cáo của doanh nghiệp chủ yếu là xuất bản các catalog, các brochure với nội dung đơn giản, chưa hấp dẫn. Chi phí dành cho quảng cáo còn ở mức thấp và việc quảng cáo cũng tỏ ra không hiệu quả. Việc sử dụng các phương tiện thông tin đại chúng tại các thị trường xuất khẩu hầu như rất ít doanh nghiệp có thể làm được do hạn chế về ngân sách. Các doanh nghiệp sử dụng thương mại điện tử để quảng bá và giới thiệu sản phẩm cũng đã tăng dần lên nhưng hầu hết doanh nghiệp xuất khẩu mới dừng lại ở mức xây dựng trang web, nội dung chưa thật sự được cập nhật, hình thức website còn chưa thật sự hấp dẫn. Cách thức quảng cáo thông qua các công ty quảng cáo ở nước ngoài hầu như không được các doanh nghiệp sử dụng vì chưa đủ khả năng tài chính và chưa được trang bị công nghệ để quảng cáo ở nước ngoài.
3. Hoạt động nghiên cứu thị trường và khả năng tiếp cận thông tin Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Với doanh nghiệp xuất khẩu, hoạt động nghiên cứu thị trường có vai trò quan trọng do hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp chủ yếu tiến hành ở nước ngoài nên việc am hiểu thị trường nước ngoài và có sự chuẩn bị tìm hiểu về thị trường và người tiêu dùng nước ngoài lại càng cần thiết và có quyết định sống còn đến sự thành công của doanh nghiệp xuất khẩu.
Hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu đã nhận thức được tầm quan trọng này, tuy nhiên mức độ và cách thức tiến hành lại khác nhau. Tỷ lệ doanh nghiệp coi việc nghiên cứu thị trường có vai trò cần thiết phải được tiến hành thường xuyên là không nhiều, tỷ lệ doanh nghiệp cũng nhận thấy công tác nghiên cứu thị trường quan trọng nhưng không cần thiết phải được tiến hành thường xuyên, liên tục mà chỉ tiến hành khi nào họ sắp có ý định thâm nhập thị trường chiếm phần đông.
3.1. Hoạt động nghiên cứu thị trường
- Công cụ và phương pháp nghiên cứu thị trường
Việc nghiên cứu thị trường của các doanh nghiệp xuất khẩu thường chủ yếu được tiến hành thông qua nghiên cứu tài liệu, sách báo, tạp chí, những dữ liệu thứ cấp của các tổ chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới, Quỹ tiền tệ quốc tế hay Tổ chức Lương thực và nông nghiệp thế giới… và các cơ quan cung cấp thông tin trong nước như Ban Vật giá chính phủ, Tổng cục thống kê, các viện nghiên cứu, Cục xúc tiến thương mại, Phòng thương mại và công nghiệp Việt Nam VCCI… Việc nghiên cứu dựa trên nguồn thông tin thứ cấp là phương pháp nghiên cứu được các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta sử dụng nhiều vì phương pháp này có ưu điểm chi phí nghiên cứu không lớn, dễ thu thập thông tin và có thể dễ dàng đưa ra nhận xét khái quát về quy mô và xu hướng vận động của các thị trường nhất định. Tuy nhiên phương pháp này lại có nhược điểm lớn là đưa lại thông tin ít cập nhật và độ tin cậy không cao vì chỉ dựa vào nguồn dữ liệu thứ cấp. Từ đó, doanh nghiệp xuất khẩu không cập nhật được thông tin về thị trường, khó khăn trong việc tìm kiếm khách hàng. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Việc tiến hành hoạt động nghiên cứu thị trường trực tiếp bằng việc đi thăm các thị trường được các doanh nghiệp xuất khẩu thực hiện còn chiếm tỷ lệ nhỏ. Theo một cuộc điều tra các doanh nghiệp thương mại được tiến hành năm 2022 của Phòng thương mại và công nghiệp thì số doanh nghiệp thường xuyên tổ chức đi thăm thị trường nước ngoài chỉ chiếm 10% mà chủ yếu là doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp nhà nước có quy mô và tiềm lực tài chính lớn, số doanh nghiệp thỉnh thoảng tiến hành đi thăm thị trường nước ngoài chiếm 42%, và 20% số doanh nghiệp còn lại không tiến hành đi thăm thị trường nước ngoài. Các doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp tư nhân hầu như ít có khả năng thâm nhập thị trường nước ngoài.
Hoạt động nghiên cứu thị trường chưa được doanh nghiệp tổ chức một cách khoa học, ít doanh nghiệp xuất khẩu có phòng ban riêng cho công tác này trừ các doanh nghiệp lớn. Việc nghiên cứu thị trường chủ yếu dựa trên kinh nghiệm của người nghiên cứu là chính, chưa có kế hoạch dài hạn và chi tiết. Các mục tiêu nghiên cứu thường được xác định không cụ thể nên hiệu quả của việc nghiên cứu chưa được cao. Trong quá trình phân tích các dữ liệu về thông tin thị trường thì việc doanh nghiệp sử dụng các công cụ toán học, thống kê hay ứng dụng phần mềm, các chương trình máy tính để tạo thuận lợi và giúp việc phân tích dữ liệu một cách hệ thống còn chưa nhiều. Các doanh nghiệp chủ yếu tiến hành phân tích bằng cách dựa trên các thông tin thu thập được, phân tích theo kinh nghiệm, cảm nhận rồi đưa ra dự báo. Do đó độ tin cậy và tính chính xác của kết luận có thể không cao.
- Hiệu quả của công tác nghiên cứu thị trường
Hiệu quả của việc nghiên cứu thị trường của các doanh nghiệp xuất khẩu còn tỏ ra yếu kém. Mặc dù các doanh nghiệp đã nhận thức được tầm quan trọng và tiến hành nghiên cứu thị trường nhưng kết quả còn chưa tốt. Nhiều thị trường tiềm năng chưa được khai thác hết, nhiều trường hợp các công ty phải chịu thiệt hại, thua lỗ vì không đi sâu nghiên cứu thị trường.
Hiệu quả của công tác nghiên cứu thị trường còn chưa tốt vì các doanh nghiệp xuất khẩu chỉ có ít ngân sách dành cho hoạt động này, khả năng khảo sát trực tiếp thị trường nước ngoài lại hạn chế vì chi phí cho các chuyến đi tốn kém nhưng hiệu quả lại không cao do khả năng tìm kiếm thông tin, việc khai thác và xử lý thông tin còn yếu. Do đó đôi khi lợi ích của việc nghiên cứu thị trường còn không đủ bù đắp chi phí và công sức bỏ ra.
- Việc lựa chọn thị trường mục tiêu và phân đoạn thị trường
Sau khi tiến hành thu thập thông tin nghiên cứu, phân tích thị trường, các doanh nghiệp xuất khẩu phải tiến hành việc phân đoạn thị trường và lựa chọn thị trường mục tiêu. Việc phân đoạn và lựa chọn đúng khúc thị trường sẽ giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực khai thác phần thị trường nhất định từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, các doanh nghiệp còn chưa thực hiện công việc này theo những phương pháp và quy trình một cách có hệ thống và chuyên nghiệp.
Các doanh nghiệp xuất khẩu không chủ động trong việc lựa chọn thị trường mục tiêu, không chủ động tìm kiếm và nghiên cứu trước để nắm bắt cơ hội mà thông thường chỉ phản ứng một cách bị động lại với thị trường, thấy tình hình thị trường có những biến động trước rồi tìm cơ hội đoạn thị trường nào hấp dẫn thì tập trung vào phát triển phần thị trường đó. Khi đã ở thế bị động thì hệ quả tất yếu là doanh nghiệp phản ứng chậm hơn so với diễn biến thị trường và do đó dễ dàng bỏ lỡ nhiều cơ hội, khó khăn trong việc cạnh tranh với các đối thủ. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
3.2. Tiếp cận thông tin
Hiện nay, vấn đề tiếp cận thông tin vẫn là khó khăn lớn với các doanh nghiệp. Nhiều loại thông tin cần thiết như thông tin về thị trường (dự báo về sự biến động giá cả các loại hàng hóa, dự báo về nhu cầu tiêu thụ của thị trường) vừa tỏ ra thiếu lại không đủ độ tin cậy để doanh nghiệp có thể cho ra được quyết định kinh doanh đúng đắn.
Tình trạng khó khăn trong việc tiếp cận nguồn thông tin của các doanh nghiệp xuất khẩu có nhiều nguyên nhân. Trước hết, các kênh dữ liệu thông tin phục vụ cho công tác nghiên cứu thị trường của các doanh nghiệp còn hạn chế, thiếu thông tin cập nhật và các thông tin được sắp xếp còn chưa khoa học, chưa thật sự hợp lý để tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu thị trường của doanh nghiệp. Một lý do nữa là các doanh nghiệp xuất khẩu chưa thật sự khai thác triệt để thông tin từ nguồn các tổ chức trong nước và quốc tế. Các doanh nghiệp xuất khẩu thường không đủ chi phí dể thu thập các thông tin sơ cấp về thị trường quốc tế nên các doanh nghiệp xuất khẩu hay bị rơi vào tình trạng bị động, không chắc chắn và khó xây dựng được chiến lược xuất khẩu hiệu quả.
Chính vì thực trạng thiếu thông tin về thị trường xuất khẩu và nhiều loại thông tin liên quan khác mà quy mô xuất khẩu của các doanh nghiệp nước ta còn nhỏ lẻ, việc xuất khẩu sản phẩm thô là chủ yếu, thiếu hệ thống kênh phân phối ở nước ngoài và đặc biệt là khiến nhiều doanh nghiệp xuất khẩu nước ta phải lựa chọn hình thức xuất khẩu qua trung gian. Việc nhiều doanh nghiệp không trực tiếp xuất khẩu được mà phải xuất khẩu qua trung gian biểu hiện sự yếu kém của doanh nghiệp xuất khẩu nước ta trong việc thâm nhập vào thị trường thế giới và điều này cũng thể hiện năng lực cạnh tranh còn yếu kém của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam so với các đối thủ cạnh tranh. Việc xuất khẩu qua trung gian mà nguyên nhân chính là do sự thiếu thông tin làm giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu do xuất khẩu qua trung gian làm tăng chi phí kinh doanh, giảm tính chủ động ứng phó với tình hình của doanh nghiệp xuất khẩu. Hiện nay, nhờ các chính sách tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp như việc mở rộng quyền kinh doanh xuất nhập khẩu, bãi bỏ chế độ cấp giấy phép kinh doanh xuất nhập khẩu và sự thay đổi của các chính sách vĩ mô nhằm khuyến khích xuất khẩu của nhà nước mà số lượng doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp đã tăng cao hơn. Theo như một cuộc điều tra năm 2024 của CIEM thì trong 265 doanh nghiệp xuất khẩu được điều tra thì tỷ lệ xuất khẩu trực tiếp đạt mức là 85%, đây là một tỷ lệ cao và là biểu hiện tốt cho hoạt động xuất khẩu của các doanh nghiệp.
4. Xây dựng và tạo lập thương hiệu Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Thương hiệu có vai trò quan trọng với cả hàng hóa và doanh nghiệp. Với hàng hóa, thương hiệu và nhãn mác sản phẩm chính là phương thức quan trọng để cạnh tranh khi thâm nhập vào thị trường, giúp khách hàng nhận biết được sản phẩm, những đặc tính khác biệt của sản phẩm và gây ấn tượng với khách hàng. Với doanh nghiệp, phát triển và bảo hộ thương hiệu là cách thức để doanh nghiệp mở rộng thị phần của mình và tăng hiệu quả của hoạt động sản xuất kinh doanh do khách hàng có thói quen lựa chọn thương hiệu đã quen dùng và phổ biến nên nếu doanh nghiệp xây dựng và phát triển tốt thương hiệu thì sản phẩm xuất khẩu có thể sẽ được tiêu thụ tốt hơn.
Tuy nhiên việc tạo lập thương hiệu sản phẩm và doanh nghiệp ở nước ta còn bị xem nhẹ. Các doanh nghiệp chưa thật sự coi thương hiệu là tài sản của doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp không đăng ký thương hiệu tại nước nhập khẩu. Điều này dẫn đến tình trạng doanh nghiệp bị mất thương hiệu trên thị trường thế giới như với trường hợp của nước mắm Phú Quốc, bia Sài Gòn, may Việt Tiến, bia Hà Nội, khóa Việt Tiệp… Tình trạng hàng hóa thiếu thương hiệu hay dựa vào thương hiệu nước ngoài để kinh doanh nên gây nên thiệt hại về kinh tế. Xuất khẩu không thương hiệu khiến doanh nghiệp phải chịu giá thấp và khó cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Hiện nay doanh nghiệp Việt Nam đã chú trọng hơn đến việc xây dựng, phát triển và bảo hộ thương hiệu và đã thu được những thành công như thương hiệu Vinamilk, cà phê Trung Nguyên, Hòa Phát, Bitis, Thái Tuấn… Tuy nhiên số doanh nghiệp này còn chiếm tỷ lệ khiêm tốn và việc xây dựng thương hiệu vẫn là một vấn đề lớn đặt ra cho các doanh nghiệp Việt Nam.
5. Trình độ công nghệ và chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D)
5.1. Trình độ công nghệ
- Thực trạng công nghệ ở các doanh nghiệp xuất khẩu
Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, thiết bị công nghệ là chỉ tiêu quan trọng để đánh giá năng lực sản xuất kinh doanh, là nhân tố lớn để đo lường chất lượng sản phẩm. Trình độ công nghệ quyết định hàm lượng chất xám trong cơ cấu giá thành sản phẩm, là cơ sở để tăng năng suất lao động và hạ giá thành sản phẩm. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Tuy nhiên ở các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta thì trình độ công nghệ, trang thiết bị máy móc còn là điểm tồn tại, làm hạn chế năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Theo đánh giá của Bộ Khoa học và công nghệ thì việc đổi mới công nghệ là năng lực yếu nhất của các doanh nghiệp nước ta, và trong số đó có các doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu. Hầu hết các doanh nghiệp nước ta hiện nay đang sử dụng công nghệ tụt hậu so với mức trung bình của thế giới từ 2 đến 3 thế hệ, công nghệ ngoại nhập chiếm chủ yếu từ 80% đến 90% công nghệ mà nước ta đang sử dụng. Số máy móc và dây chuyền thiết bị kỹ thuật thuộc loại lạc hậu: 76% máy móc thiết bị và dây chuyền sản xuất ở nước ta là công nghệ thuộc thế hệ những năm 1950-1960; 50% số máy móc trên được tân trang lại và 75% số thiết bị đã hết khấu hao. Theo ước tính, trong các doanh nghiệp, tỷ trọng thiết bị hiện đại chỉ chiếm khoảng 10%, lạc hậu chiếm đến 38% và phần còn lại 52% là thiết bị rất lạc hậu.
Trong báo cáo so sánh khả năng cạnh tranh giữa nền kinh tế Việt Nam và nền kinh tế Trung Quốc của Trung tâm khảo sát và nghiên cứu về phát triển quốc tế (CERDI) một vấn đề đáng quan tâm là công nghệ và thiết bị kỹ thuật nhập khẩu của nước ta cho sản xuất, kể cả cho sản xuất ở ngành công nghệ cao phần lớn đều không phải là thiết bị nguồn từ các nước phát triển, mà chủ yếu là từ Châu Á, Đông Nam Á. Trong khi đó các thiết bị của Trung Quốc lại hầu hết là thiết bị nguồn, được nhập từ các nước phát triển như Mỹ, Nhật Bản hay các nước Châu Âu. Đây là một nguy cơ lớn với việc nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta nhất là trong các ngành phải chịu sự cạnh tranh trực tiếp từ hàng hóa cùng loại của Trung Quốc như các ngành sản xuất và xuất khẩu giày dép, dệt may, công nghiệp nhẹ và điện tử tin học…
Chi phí đầu tư cho đổi mới công nghệ của các doanh nghiệp nhìn chung còn ở mức thấp, trừ các doanh nghiệp lớn, các tổng công ty, còn hầu hết các doanh nghiệp nước ta chỉ dành khoảng 0,2 đến 0,3 doanh thu vào chi phí đổi mới công nghệ. Trong khi đó theo Bộ Khoa học và công nghệ, tốc độ đổi mới công nghệ ước tính bình quân hàng năm của thế giới và khoảng 10%/ năm. Chi phí cho công nghệ ở các nước khác lớn hơn nhiều lần so với nước ta: ở Hàn Quốc chi phí cho công nghệ là 10% và ở ấn Độ là 5%.
Trong những năm gần đây, các doanh nghiệp đã có sự đổi mới, việc chuyển giao công nghệ, máy móc hiện đại từ các nước công nghiệp phát triển đã được các doanh nghiệp tiến hành nhiều hơn. Thế nhưng tốc độ đổi mới công nghệ và trang thiết bị vẫn còn chậm, chưa có định hướng rõ ràng và chưa đồng đều.
- Nguyên nhân của năng lực công nghệ yếu kém
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng yếu kém về trình độ khoa học công nghệ của các doanh nghiệp trong đó có thể khái quát lại ở một số nguyên nhân cơ bản như sau: Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Thứ nhất, hạn chế về tài chính trong đó thiếu vốn là nguyên nhân chủ yếu khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc đổi mới công nghệ. Hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu đều gặp khó khăn về vốn như đã đề cập ở phần trên. Các doanh nghiệp thường không chủ động trong việc huy động nguồn tài chính từ bên ngoài để đầu tư đổi mới công nghệ, mà thường tìm kiếm sự hỗ trợ của các cơ quan chủ quản hoặc có đi vay ngân hàng hay huy động từ các nguồn khác thì cũng gặp phải khó khăn. Chính vì việc huy động tài chính gặp phải nhiều khó khăn như vậy nên quá trình ra quyết định đổi mới thiết bị công nghệ hay bị chậm trễ và vì thế mà tốc độ đổi mới công nghệ của doanh nghiệp bị ảnh hưởng.
Thứ hai, các doanh nghiệp xuất khẩu chưa thật sự có động lực đổi mới công nghệ. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa thường sử dụng lợi nhuận để mở rộng quy mô sản xuất kinh doanh trên cơ sở trang thiết bị sẵn có hơn là đổi mới và ứng dụng công nghệ mới. Trong khi đó, các doanh nghiệp lớn, các tổng công ty thì do cơ cấu tổ chức còn kồng kềnh, quyết định đổi mới công nghệ phải qua nhiều cấp phê duyệt. Chính vì thế lãnh đạo ở nhiều doanh nghiệp còn chưa coi việc đổi mới công nghệ và ứng dụng công nghệ mới là nhu cầu cần thiết đến sự phát triển của doanh nghiệp.
Thứ ba, việc thiếu nguồn thông tin về công nghệ cũng là nguyên nhân để doanh nghiệp chậm đổi mới công nghệ, máy móc. Các doanh nghiệp thông thường không có đủ nguồn thông tin về đầu ra cho sản xuất từ đó không đủ thông tin về công nghệ để đảm bảo cho năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Thứ tư, các doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong năng lực cán bộ và công tác nghiên cứu. Số lượng lao động kỹ thuật cao và chuyên gia công nghệ để vận hành các thiết bị máy móc hiện đại còn thiếu và yếu. Nhiều doanh nghiệp không có bộ phận hay nhân viên chuyên trách về khoa học công nghệ. Có nhiều trường hợp, doanh nghiệp có máy móc và dây chuyền hiện đại nhưng lại phải thuê chuyên gia hay các đối tác khác để vận hành. Điều này làm tăng chi phí kinh doanh và làm giảm tính chủ động của doanh nghiệp trong việc làm chủ máy móc công nghệ. Theo như đánh giá của tổ chức JICA của Nhật Bản thì các doanh nghiệp nước ta còn thiếu nhiều nhân viên kỹ thuật công nghệ cao có kiến thức sâu về chuyên môn, có kinh nghiệm. Quá trình đào tạo và bồi dưỡng về chuyên môn của đội ngũ này cũng không được tiến hành chuyên nghiệp và được cập nhật liên tục nên việc tiếp cận với các tiến bộ kỹ thuật mới trong lĩnh vực chuyên môn chưa được tốt.
5.2. Chi phí R& D Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Việc nghiên cứu phát triển sản phẩm mới có ý nghĩa với sự sống còn của doanh nghiệp trong thị trường quốc tế cạnh tranh bởi doanh nghiệp muốn tồn tại và có sức cạnh tranh thì phải luôn biết tự đổi mới mình, đưa ra những sản phẩm mới hay cải tiến, đa dạng hóa chủng loại hàng hóa, phương thức kinh doanh.
Tuy nhiên, các doanh nghiệp Việt Nam chưa thật sự chú ý và nhận thức rõ vai trò của khoa học công nghệ Ngoài các tổng công ty lớn có các bộ phận chuyên trách cho việc nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới, hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu còn đầu tư quá ít (dưới 0,2% doanh thu) cho nghiên cứu phát triển, thương hiệu và kiểu dáng công nghiệp. Doanh nghiệp không có các sản phẩm độc đáo có sức cạnh tranh cao mà nhiều doanh nghiệp xuất khẩu vẫn chủ yếu chọn phương thức gia công cho các hãng nước ngoài là một trong các cách để kinh doanh, đặc biệt là trong ngành may mặc và giày dép.
Trong khi đó với hầu hết các doanh nghiệp trên thế giới hiện nay, chi phí cho nghiên cứu phát triển và đổi mới công nghệ chiếm một tỷ lệ lớn trong kinh doanh. Chi phí cho nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu chi phí để đầu tư nghiên cứu công nghệ kỹ thuật mới nâng cao chất lượng sản phẩm đã có, nâng cao năng suất lao động để hạ giá thành sản phẩm, hay tạo ra sản phẩm mới độc đáo đáp ứng tốt hơn nhu cầu ngày càng tăng của khách hàng.
6. Nguồn nhân lực và năng lực quản lý
6.1. Nguồn nhân lực
Để nâng cao năng lực cạnh tranh ở cấp quốc gia cũng như ở cấp doanh nghiệp khâu then chốt là phải nâng cao được năng lực cạnh tranh của nguồn nhân lực. Các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta có đặc điểm là chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực, các mặt hàng có hàm lượng chất xám, công nghệ không cao, hoạt động sản xuất và kinh doanh sử dụng nhiều lao động thủ công, nâng cao năng lực cạnh tranh nhờ vào chi phí lao động thấp… Chính vì thế năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu nước ta phụ thuộc nhiều vào nguồn nhân lực. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Trước đây, nhiều người có nhận thức lao động là một lợi thế cạnh tranh của nước ta vì nước ta có lực lượng lao động dồi dào, chi phí lao động của Việt Nam rẻ, lực lượng lao động có truyền thống cần cù, khéo tay, hay học hỏi và tiếp thu nhanh, trình độ lao động cũng khá cao (phần lớn đều tốt nghiệp phổ thông cơ sở và phổ thông trung học)… Tuy nhiên, thực tế năng suất lao động của nước ta chưa cao, chỉ ở mức trung bình và thấp, lao động chủ yếu là lao động thủ công, không qua đào tạo, tác phong lao động công nghiệp còn thấp. Chính vì thế nguồn nhân lực trong doanh nghiệp có thể coi là điểm yếu, gây khó khăn cho việc nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.
Khi so sánh lao động trong các doanh nghiệp của Việt Nam với các nước trong khu vực thì còn thua kém về nhiều mặt. Lao động của nước ta không thể so sánh được với Singapore, Thái Lan hay Malaysia về năng suất lao động và trình độ kỹ thuật. Chi phí lao động của nước ta cũng cao hơn so với chi phí lao động của Indonesia. Ví dụ như tiền lương công nhân dệt may ở các công ty các tỉnh phía Nam ở nước ta trung bình là khoảng hơn 1,1 triệu, tương đương với mức 80 USD/ tháng, trong khi đó tiền lương của công nhân dệt may ở Indonesia là khoảng 25 USD/ tháng, của Trung Quốc là khoảng 22 USD/ tháng.
Do đặc điểm các ngành nghề và mặt hàng kinh doanh mà lao động chủ yếu trong doanh nghiệp xuất khẩu nước ta là lao động thủ công. Tuy nhiên, có một thực trạng là phần lớn các doanh nghiệp xuất khẩu phải tự đào tạo tay nghề cho người lao động, tỷ lệ này chiếm tới 85,6% trong các doanh nghiệp thương mại. Lao động được tuyển vào doanh nghiệp thường không được đào tạo qua hệ thống trường đào tạo hay dạy nghề tập trung mà các doanh nghiệp thường phải tự mình tổ chức việc đào tạo lại lao động cho phù hợp với yêu cầu tay nghề, công việc. Điều này làm chi phí đào tạo cho lao động cao, doanh nghiệp phải mất thêm một khoản chi phí lớn và mất cả thời gian, nguồn lực để đào tạo lao động.
6.2. Năng lực quản lý
- Trình độ của đội ngũ lãnh đạo, quản lý doanh nghiệp
Đội ngũ giám đốc, lãnh đạo quản lý doanh nghiệp nước ta còn nhiều hạn chế về kiến thức và kỹ năng quản lý. Ngoại trừ các doanh nghiệp xuất khẩu lớn, các tổng công ty còn lại trong số các doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ thì số chủ doanh nghiệp, giám đốc và đội ngũ lãnh đạo có trình độ chuyên môn cao, năng lực quản lý chuyên nghiệp, tốt còn chưa nhiều. Một phần không nhỏ đội ngũ lãnh đạo và quản lý doanh nghiệp chưa được đào tạo có hệ thống về kinh doanh, quản lý, kỹ năng quản trị kinh doanh, thiếu kiến thức về kinh tế xã hội và còn chưa được trang bị đầy đủ kiến thức cần thiết nâng cao năng lực kinh doanh quốc tế. Do đó, nhiều chủ doanh nghiệp còn điều hành doanh nghiệp theo kinh nghiệm, chưa có kiến thức chuyên nghiệp về quản lý tổ chức, về cạnh tranh, thương hiệu, công nghệ thông tin, thiếu tầm nhìn chiến lược để xây dựng được chiến lược kinh doanh dài hạn và hiệu quả cho doanh nghiệp. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Khả năng thích ứng với sự thay đổi của môi trường kinh doanh của đội ngũ quản lý doanh nghiệp còn chưa nhanh nhạy. Trên thực tế, số chủ doanh nghiệp và cán bộ quản lý có khả năng nắm bắt sự thay đổi của môi trường kinh doanh: thể chế, thay đổi của thị trường, khách hàng,… để điều chỉnh chính sách mặt hàng, sản phẩm, điều chỉnh quy trình sản xuất hay công nghệ là không nhiều. Ví dụ như năm 2020, khi thị trường các nước Châu Âu ( EU) chuẩn bị đưa ra chính sách cấm nhập các sản phẩm từ gỗ tự nhiên với lý do môi trường thì các doanh nghiệp xuất khẩu đồ thủ công từ các loại gỗ quý như gỗ lim, gỗ trắc… lại hầu như không có phản ứng gì trước sự thay đổi chính sách này, chỉ có ít chủ doanh nghiệp chủ động đón trước tình hình bằng sự thay đổi về công nghệ cho phù hợp với nguyên liệu gỗ công nghiệp mới.
- Việc áp dụng các quy trình quản lý theo chuẩn quốc tế
Việc xây dựng và áp dụng quy trình quản lý theo chuẩn quốc tế như theo tiêu chuẩn ISO 9000 giúp các doanh nghiệp xuất khẩu có thể chủ động để xây dựng và sắp xếp quy trình sản xuất kinh doanh, quy trình công tác cho từng bộ phận lao động và mối quan hệ dây chuyền giữa các lao động và bộ phận công tác. Từ đó, việc quản lý doanh nghiệp theo chuẩn quốc tế có thể giúp doanh nghiệp hợp lý hóa sản xuất và quản lý, giảm chi phí quản lý, giảm biên chế hành chính, hạ giá thành sản phẩm và hoạt động sản xuất kinh doanh có hiệu quả hơn.
Tuy việc áp dụng quy trình quản lý theo tiêu chuẩn quốc tế là cần thiết và mang lại nhiều lợi ích nhưng không phải doanh nghiệp xuất khẩu nào cũng có thể triển khai và xây dựng hệ thống này. Nguyên nhân là phần lớn các doanh nghiệp xuất khẩu còn bị hạn chế về quy mô và tài chính trong khi việc thuê chuyên gia và đào tạo để ứng dụng ISO đòi hỏi chi phí tương đối lớn ban đầu, một khoản đầu tư để cải tiến quản lý.
III. ĐÁNH GIÁ CÁC NHÂN TỐ NGOẠI SINH ẢNH HƯỞNG ĐẾN NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU VIỆT NAM Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
1. Nhân tố quốc tế
Nền kinh tế thế giới từ những năm 2008 trở lại đây xu hướng toàn cầu hóa và tự do hóa kinh tế ngày càng diễn ra nhanh chóng và mạnh mẽ. Dưới tác động của khoa học công nghệ mà đặc biệt là công nghệ thông tin, công nghệ sinh học và vật liệu mới đã làm cho thị trường hàng hóa thế giới ngày càng phong phú và thương mại thế giới có sự biến đổi nhanh chóng. Tự do hóa thương mại được đẩy mạnh thông qua các cam kết cắt giảm thuế quan và dỡ bỏ các hàng rào phi thuế quan của các nước tham gia WTO và trong nội bộ các khối kinh tế để hình thành các khu mậu dịch tự do như AFTA, NAFTA… Trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến chuyển như vậy, nước ta cũng đã tham gia tích cực và hiệu quả vào xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa thương mại. Việt Nam đã gia nhập vào các diễn đàn kinh tế khu vực như APEC, tham gia vào khu mậu dịch tự do của khu vực AFTA, tham gia vào tổ chức thương mại toàn cầu WTO. Với việc gia nhập vào các tổ chức này nước ta đã cùng hòa vào xu thế phát triển chung của thế giới. Mối quan hệ của nước ta với các quốc gia trên thế giới cũng ngày càng được cải thiện bằng nhiều hiệp định song phương và đa phương về nhiều lĩnh vực trong đó đặc biệt là kinh tế. Mối quan hệ với các tổ chức quốc tế như IMF, WB, UN…cũng tiến triển tốt. Tất cả những yếu tố trên đã có ảnh hưởng gián tiếp không nhỏ đến năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam nói chung và các doanh nghiệp xuất khẩu nói riêng.
2. Nhân tố trong nước Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
2.1. Kinh tế
Kinh tế nước ta những năm gần đây phát triển tốt, có mức tăng trưởng cao, đời sống nhân dân được cải thiện, mức thu nhập bình quân đầu người tăng cao, xuất nhập khẩu đạt được những kết quả tốt. Tuy nhiên nền kinh tế cũng chứa đựng những yếu tố bất lợi, khó khăn. Kinh tế tăng trưởng cao nhưng chưa bền vững, tốc độ tăng trưởng cao nhưng lại có tiềm ẩn của việc tăng trưởng quá nóng. Tỷ lệ thất nghiệp còn cao, nợ nước ngoài lớn. Hệ thống tài chính ngân hàng đã phát triển nhưng chưa đáp ứng được nhu cầu của các doanh nghiệp.
- Tốc độ tăng trưởng kinh tế
Nhìn chung tốc độ tăng trưởng kinh tế nước ta từ sau khi tham gia vào quá trình hội nhập kinh tế quốc tế đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và đều đặn qua các năm. Có được mức tăng trưởng kinh tế cao và đều như vậy là kết quả của chính sách và kế hoạch điều tiết kinh tế hiệu quả của nhà nước, đầu tư ở khu vực nhà nước và đầu tư nước ngoài đạt mức tăng đáng kể, xuất khẩu tăng… Mức tăng trưởng kinh tế cao đã có tác động tốt đến các ngành nghề và các doanh nghiệp trong nền kinh tế vì kinh tế tăng trưởng cao góp phần thúc đẩy các ngành nghề và các doanh nghiệp có điều kiện làm ăn dễ dàng và đạt được hiệu quả kinh doanh tốt.
Bảng 2.4. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam
- Lãi suất cho vay của ngân hàng
Lãi suất cho vay của ngân hàng với các doanh nghiệp xuất khẩu trong thời gian gần đây có xu hướng tăng lên. Đặc biệt trong năm 2026, lãi suất ngân hàng đặc biệt tăng cao (trong mấy tháng đầu năm 2026 lãi suất cho vay của các ngân hàng đã đông loạt tăng lên mức lớn hơn 1,4%/tháng). Việc lãi suất cho vay của ngân hàng cao khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc huy động vốn cho hoạt động kinh doanh của mình. Việc tiếp cận vốn vay ngân hàng cũng không phải dễ dàng khiến doanh nghiệp xuất khẩu sẽ gặp khó khăn.
- Tỷ giá hối đoái
Tỷ giá hối đoái là nhân tố có ảnh hưởng lớn đến hoạt động của doanh nghiệp xuất khẩu( doanh nghiệp luôn thực hiện giao dịch mua bán hàng hóa trực tiếp bằng đồng USD). Tỷ giá hối đoái biến động có thể tác động đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Khi VND lên giá tương đối so với USD thì hàng hóa xuất khẩu sang thị trường nước ngoài có thể bị giảm sức cạnh tranh, từ đó doanh nghiệp xuất khẩu gặp khó khăn. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Kể từ năm 2017 đến 2024, thị trường ngoại hối nhìn chung tương đối ổn định và tỷ giá hối đoái vẫn diễn biến theo chiều hướng tăng.
- Bảng 2.5. Mức tăng của tỷ giá USD/VND
Tuy nhiên từ năm 2024 trở lại đây, đặc biệt là trong những tháng đầu năm 2026, tình hình tỷ giá giữa USD và VND có những biến động bất thường làm ảnh hưởng mạnh đến các doanh nghiệp xuất khẩu. Đồng đô la mất giá so với VND là bất lợi đối với xuất khẩu. Theo Bộ Công thương tốc độ xuất khẩu của tháng 3 năm 2026 dự tính giảm sút so với 2 tháng trước. Nguyên nhân chính là do thói quen dùng USD trong thanh toán của các doanh nghiệp xuất khẩu khiến cho các doanh nghiệp bị phụ thuộc quá nhiều vào USD nên khi tỷ giá có chiều hướng biến động xấu, USD bị mất giá trên thị trường, VND bị thiếu hụt trong lưu thông thì doanh nghiệp khó bán ngoại tệ thu về sau xuất khẩu để thu hồi vốn và trang trải chi phí sản xuất. Các ngân hàng lại chủ trương hạn chế mua USD và mua với tỷ giá thấp đã tác động đến dòng vốn kinh doanh của doanh nghiệp. Hơn nữa doanh nghiệp nước ta còn có tâm lý ngại sử dụng đồng EURO vì lo sợ làm giảm hiệu quả giao dịch trong xuất khẩu.
2.2. Chính trị và pháp luật
- Những chính sách và luật pháp liên quan trực tiếp đến sản xuất kinh doanh và xuất khẩu
Hệ thống luật pháp và chính sách liên quan đến kinh doanh của nước ta trong giai đoạn gần đây đã có nhiều sửa đổi mới theo hướng minh bạch hơn, đáp ứng được yêu cầu mở cửa hội nhập của đất nước và tạo điều kiện thuận lợi. Nhiều bộ luật mới như Luật Đầu tư 2023, Luật Thương mại 2023, Luật Hải quan 2023, Luật Thuế xuất nhập khẩu, Luật Thương mại điện tử… đã ra đời và tạo ra những thuận lợi mới cho hoạt động của doanh nghiệp xuất khẩu.
Các chính sách vĩ mô của nhà nước trong lĩnh vực kinh doanh xuất nhập khẩu cũng đã có nhiều thay đổi và ngày càng phù hợp hơn với luật pháp và thông lệ quốc tế, tiến dần tới những quy định thương mại khu vực và thế giới. Điều đó có thể thấy trong một số chính sách tiêu biểu như sau:
- Gia công cho nước ngoài, uỷ thác xuất khẩu: Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Luật Thương mại quy định mọi thương nhân không phân biệt thành phần kinh tế đều được phép nhận gia công cho nước ngoài đối với những mặt hàng không thuộc danh mục cấm xuất nhập khẩu mà không hạn chế số lượng chủng loại hàng. Quy định này đã giúp cho các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta dễ dàng hơn trong việc nhận gia công hàng hóa cho nước ngoài.
Về việc ủy thác xuất nhập khẩu, theo điều 17 chương IV của Nghị định số 12/2024/NĐ-CP ngày 23/01/2024 đã có quy định rõ ràng về đối tượng mặt hàng được ủy thác và nhận ủy thác xuất nhập khẩu: “Thương nhân được ủy thác cho thương nhân khác xuất khẩu, nhập khẩu hoặc được nhận ủy thác xuất khẩu, nhập khẩu từ thương nhân khác các loại hàng hóa, trừ hàng hóa thuộc Danh mục cấm xuất khẩu, tạm ngừng xuất khẩu, hàng hóa thuộc Danh mục cấm nhập khẩu, tạm ngừng nhập khẩu”. Quy định này đã được điều chỉnh đối tượng hàng hóa được ủy thác xuất khẩu một cách khá rộng rãi và thông thoáng theo hướng đáp ứng được xu thế tự do hóa trong thương mại.
Giấy phép xuất khẩu: Việc cấp giấy phép xuất nhập khẩu là một trong những trở ngại cho việc thực hiện chính sách tự do hóa thương mại của Việt Nam. Trước đây nước ta vẫn thực hiện chính sách cấp giấy phép xuất nhập khẩu cho các doanh nghiệp muốn kinh doanh xuất nhập khẩu, nhưng hiện nay chính sách này đã được cải thiện và đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp muốn tham gia hoạt động xuất nhập khẩu. Hiện nay, theo nghị định 12/2024/NĐ-CP, với một số hàng hóa xuất khẩu nhập khẩu theo giấy phép thì thương nhân muốn xuất khẩu, nhập khẩu phải có giấy phép của Bộ Thương mại hay các Bộ quản lý chuyên ngành.
Chính sách thuế xuất khẩu và các loại thuế liên quan: Trong những năm gần đây, nhiều sửa đổi và quy định mới về thuế xuất nhập khẩu đã được đưa ra để hoàn thiện dần chính sách thuế theo hướng hội nhập. Hầu hết các mặt hàng xuất khẩu nước ta đều chịu mức thuế suất 0% hay được miễn thuế. Một số mặt hàng áp dụng thuế xuất khẩu với lý do là để duy trì nguồn thu ngân sách, đảm bảo nguyên liệu sản xuất phục vụ cho các ngành công nghiệp trong nước và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Một số mặt hàng bị áp thuế bao gồm: hạt điều thô, dầu thô, gỗ rừng tự nhiên, đá quý…trong đó dầu thô áp dụng mức thuế suất 20%. Có thể thấy thuế xuất khẩu của nước ta đã tạo điều kiện thuận lợi để giảm chi phí một cách tối đa về thuế xuất khẩu cho doanh nghiệp, khuyến khích xuất khẩu.
Thủ tục hải quan xuất nhập khẩu hàng hóa: Sau nhiều năm đổi mới, ngành hải quan đã có những tiến bộ lớn trong việc ban hành chính sách và quy định hải quan, đã rút ngắn được thời gian kiểm tra và thông quan hàng hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu. Nước ta cũng đã ký kết được với nhiều nước trên thế giới về công nhận kiểm tra chất lượng hàng hóa xuất nhập khẩu. Tuy nhiên thủ tục hải quan của nước ta vẫn còn một số hạn chế nhất định. Biểu thuế hàng hóa xuất nhập khẩu của nước ta còn quy định chưa rõ ràng nên các cơ quan hải quan phải tốn nhiều thời gian hơn để xem xét và áp mã thuế.
- Chính sách tỷ giá và quản lý ngoại hối Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Chính sách tỷ giá hối đoái của nước ta đã có sự thay đổi đáng kể theo hướng phù hợp hơn với sự phát triển của nền kinh tế và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Thời kỳ trước năm 2017, nước ta áp dụng tỷ giá hối đoái chính thức do Ngân hàng nhà nước công bố. Sau quyết định 64/QĐ – NHNN ngày 25/02/2017, cơ chế tỷ giá của Việt Nam chuyển đổi từ cơ chế can thiệp trực tiếp bằng cách ấn định tỷ giá chính thức sang thông báo tỷ giá giao dịch bình quân liên ngân hàng. Các ngân hàng thương mại được phép xác định tỷ giá mua bán với USD không vượt quá mức +/-0,1 % so với tỷ giá bình quân liên ngân hàng ngày giao dịch trước đó. Từ ngày 01/07/2020, biên độ này được mở rộng đến mức +/- 0,25 %. Đến tháng 06/2024, Ngân hàng nhà nước lại tiếp tục nâng biên độ dao động tỷ giá lên mức +/- 0,5 %. Việc điều chỉnh này cũng đã có ảnh hưởng tích cực đến nền kinh tế, đặc biệt là các doanh nghiệp xuất khẩu vì các doanh nghiệp xuất khẩu giao dịch trực tiếp bằng đồng USD.
Tuy chính sách tỷ giá hối đoái có những biến đổi theo hướng tích cực và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam nhưng chính sách quản lý ngoại hối vẫn chưa thật sự tạo điều kiện cho doanh nghiệp xuất khẩu hoạt động kinh doanh. Khả năng chuyển đổi ngoại tệ còn hạn chế, kể cả với các giao dịch trên tài khoản vãng lai với thủ tục chưa thuận lợi cho doanh nghiệp. Chính vì thế, nhu cầu về ngoại tệ của doanh nghiệp xuất khẩu chỉ được đáp ứng đầy đủ. Các doanh nghiệp chỉ được mua ngoại tệ để đáp ứng nhu cầu nhất định. Các doanh nghiệp tư nhân không được ưu tiên giải quyết mua ngoại tệ, điều này làm ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
2.3. Xã hội
- Lực lượng lao động
Trước hết, có thể dễ dàng nhận thấy nước ta có lực lượng lao động dồi dào. Xét về số lượng, lực lượng lao động của nước ta luôn ở mức độ dồi dào và có tốc độ tăng trung bình hàng năm cao. Tốc độ tăng trung bình hàng năm của người thuộc độ tuổi lao động của nước ta là 2,6%, đây là tỷ lệ cao so với Thái Lan 2,1%, Trung Quốc 1,5%, Hàn Quốc 2,3%, Indonesia 2,2%, các nước Châu Âu 0,8%. Với mức tăng như vậy nước ta không phải lo lắng về tình trạng thiếu lao động như một số nước phát triển có mức độ tăng dân số thấp.
Về mặt chất lượng lao động, chất lượng đội ngũ lao động nước ta đang được cải thiện trong những năm gần đây. Những năm gần đây, do kinh tế nước ta tăng trưởng tốt, các chính sách xã hội được nhà nước quan tâm và đầu tư nhiều hơn nên chất lượng lao động, xét về cả thể lực và trí lực đều được nâng cao. Hơn nữa, nguồn nhân lực nước ta cũng có trình độ khá cao, tỷ lệ dân số biết chữ là hơn 90%. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
Về mặt giá cả lao động: mặc dù giá cả sức lao động (thể hiện thông qua tiền lương) của nước ta đã tăng lên: theo điều tra mức sống dân cư của người dân Việt Nam thì tiền công trung bình năm 2015-2016 tăng 1,69 lần so với năm 2010-2011. Thế nhưng, nhìn chung mặt bằng tiền lương của nước ta vẫn được coi là tương đối rẻ và vẫn là một lợi thế so với các nước khác.
Tuy nhiên nguồn nhân lực nước ta vẫn còn nhiều hạn chế cần phải được khắc phục. Mặc dù tỷ lệ lao động biết chữ và học qua bậc phổ thông của nước ta cao nhưng tỷ lệ lao động được đào tạo nghề, đào tạo chuyện môn còn thấp, chỉ ở mức dưới 20%, Lực lượng lao động dồi dào nhưng năng suất lao động lại thấp, lao động trình độ cao còn khan hiếm và chưa đáp ứng được nhu cầu, trình độ ngoại ngữ, tinh thần thái độ làm việc chuyên nghiệp còn kém. Điều này gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc đào tạo lại lao động để phù hợp với hoạt động sản xuất kinh doanh.
- Cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất kinh doanh xuất khẩu và chi phí liên quan đến hoạt động kinh doanh
Cơ sở hạ tầng phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp bao gồm: điện, nước, thông tin liên lạc, đường giao thông, bến cảng, kho bãi… Cơ sở hạ tầng có vai trò quan trọng trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bởi cơ sở hạ tầng tốt tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiến hành hoạt động kinh doanh thuận lợi và chi phí cho kinh doanh sẽ giảm bớt nếu như chi phí cho các dịch vụ cần thiết được giảm bớt. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng phục vụ cho sản xuất kinh doanh ở nước ta còn yếu kém và lạc hậu so với nhiều nước trên thế giới. Đây là một hạn chế lớn cho việc nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
Chi phí điện: Từ bảng trên có thể thấy, giá điện ở nước ta còn ở mức khá cao so với các nước khác: so với các nước ASEAN, giá điện nước ta cao hơn từ 45-220%. Những năm gần đây, giá điện còn có xu hướng cao hơn do tình trạng thiếu điện trên cả nước. Tình trạng thiếu điện gần đây dẫn đến việc cắt điện khiến doanh nghiệp phải ngừng kinh doanh, ảnh hưởng đến sản phẩm, chất lượng thời gian, ảnh hưởng đến thời hạn giao hàng, làm tăng chi phí kinh doanh.
- Bảng 2.6. Giá điện cho kinh doanh
Chi phí thông tin liên lạc: Mặc dù những năm gần đây, do cạnh tranh cao nên giá cước điện thoại trong nước và quốc tế của nước ta đã giảm đáng kể, tuy nhiên mức giá cước như vậy vẫn còn cao so với nhiều nước. Ví dụ như cước điện thoại quốc tế 3 phút đến Nhật Bản của nước ta cao hơn gấp 2-3 lần so với các nước trong khu vực ASEAN.
- Bảng 2.7. Giá cước điện thoại quốc tế 3 phút đến Nhật Bản
Chi phí nước: Giá nước cho kinh doanh của nước ta không quá chênh lệch so với các nước khác, nhưng thực tế, giá nước vẫn cần phải giảm hơn nữa để tạo điều kiện cho hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp xuất khẩu hàng nông sản chế biến. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
- Bảng 2.8. Giá nước kinh doanh
Chi phí thuê mặt bằng sản xuất kinh doanh: Việc thuê mặt bằng cho sản xuất kinh doanh là khó khăn cho các doanh nghiệp. Ngoại trừ các doanh nghiệp nhà nước được ưu đãi và có thể dễ dàng thuê được mặt bằng, các doanh nghiệp xuất khẩu ngoài quốc doanh gặp nhiều khó khăn trong việc thuê đất, từ việc tìm kiếm đến thủ tục thuê đất. Giá thuê mặt bằng cao cũng là một khó khăn nữa cho doanh nghiệp khi tiến hành sản xuất kinh doanh.
- Bảng 2.9. Giá thuê mặt bằng
Chi phí vận tải, kho bãi: Chi phí vận tải và kho bãi của nước ta luôn ở mức cao hơn so với các nước, điều này khiến chi phí sản xuất và kinh doanh của doanh nghiệp xuất khẩu tăng.
Chi phí vận tải đường bộ: Thực tế, ở nước ta cơ sở hạ tầng giao thông còn yếu kém, nhiều đường và cầu chất lượng không tốt, quá nhỏ, không chịu được trọng tải cao. Điều này khiến chi phí vận tải bị tăng cao lên. Ví dụ do nhiều đường và cầu của nước ta chịu được trọng tải không cao nên không cho phép xe container chạy qua khiến cho các doanh nghiệp phải dỡ hàng từ container và chuyển sang chuyên chở bằng xe tải nhỏ khiến chi phí vận tải tăng lên.
Chi phí vận tải đường biển: Mặc dù dưới áp lực của cạnh tranh và nhu cầu vận chuyển, ngành vận tải biển của nước ta đã có những tiến bộ đáng kể trong thời gian gần đây, tuy nhiên khi so sánh với các nước trong khu vực thì vận tải biển của nước ta vẫn có mức chi phí cao hơn.
Ví dụ như việc vận chuyển một container 40 feet đi các cảng ở Châu Âu, Mỹ, Nhật của nước ta cao hơn so với các nước trong khu vực. Có thể thấy rõ điều này qua bảng số liệu dưới đây.
- Bảng 2.10. Cước phí vận tải biển một số nước (vận chuyển container 40 feet)
Trong những năm gần đây, nước ta đã rất cố gắng trong việc cắt giảm các loại phí, lệ phí và giá dịch vụ cảng biển nhưng so với các nước khác thì các loại chi phí này vẫn ở mức cao. Có thể đưa ra một số ví dụ như:
- Phí trọng tải và phí bảo đảm hàng hải tại khu vực cảng Hải Phòng cao hơn so với mức trung bình của các cảng biển có điều kiện tương tự là khoảng 21%, tại khu vực cảng Đà Nẵng là 54 %.
- Cước xếp dỡ hàng rời với hàng xuất nhập khẩu điều kiện Liner của các cảng nước ta cao hơn mức trung bình 4 nước Thái Lan, Singapore, Malaysia, Trung Quốc là khoảng 30%, riêng với Trung Quốc thì thấp hơn 18%.
- Tổng mức chi phí phải trả cho chuyến tàu ra vào cảng biển Việt Nam cao hơn khoảng 10% so với các nước trong khu vực ASEAN, riêng với Thái Lan cao gấp 2 lần. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu.
CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ:
===>>> Khóa luận: Giải pháp năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu
