Chia sẻ chuyên mục Đề tài Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm Khóa luận tốt nghiệp tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài Khóa luận tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm Khóa Luận thì với đề tài Khóa luận: Những bất cập, vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam hiện nay dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này.
2.1. Tổng quan về hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam
2.1.1. Về Thuế thu nhập doanh nghiệp
2.1.1.1. Về khung pháp lý điều chỉnh
Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp của nước ta hiện nay là Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp được Quốc hội khóa XII, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 03/06/2024, ban hành ngày 12/06/2024 và được chính thức áp dụng từ ngày 01/01/2025. Luật này thay cho luật thuế Thu nhập doanh nghiệp trước đó áp dụng từ ngày 01/01/2020.
Cũng đi kèm với luật này là những văn bản pháp lý dưới luật hướng dẫn cụ thể và chi tiết việc thi hành luật này. Đó là:
- Nghị định 124/2024/ NĐ – CP của chính phủ ban hành ngày 11/12/2024 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024
- Thông tư 130/2024/ TT – BTC, do Bộ tài chính ban hành ngày 26/12/2024 hướng dẫn thi hành một số điều của Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024 và hướng dẫn thi hành nghị định 124/2024 quy định chi tiết thi hành một số điều của luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024
- Thông tư 12/2025/ TT – BTC do Bộ tài chính ban hành ngày 22/01/2025 hướng dẫn thực hiện gia hạn nộp thuế Thu nhập doanh nghiệp 2025 đối với doanh nghiệp kinh doanh một số ngành nghề
- Thông tư 06/2026/ TT – BTC do Bộ tài chính ban hành ngày 13/01/2026 hướng dẫn xác định doanh thu tính thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động bán vé, bán thẻ hội viên sân gôn.
- Quyết định 12/2026/ QĐ – TTg của thủ tướng chính phủ ban hành ngày 12/02/2026 về việc gia hạn nộp thuế thu nhập doanh nghiệp nhằm tiếp tục tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế.
2.1.1.2. Phạm vi áp dụng thuế Thu nhập doanh nghiệp
a. Về đối tượng chịu thuế Thu nhập doanh nghiệp
Theo luật thuế Thu nhập doanh nghiệp hiện hành, đối tượng chịu thuế bao gồm:
- Thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hoá, dịch vụ
- Và các thu nhập khác.
b. Về đối tượng nộp thuế Thu nhập doanh nghiệp, bao gồm:
- Các tổ chức sản xuất kinh doanh, được thành lập theo Luật pháp Việt Nam thực hiện sản xuất kinh doanh hàng hóa, dịch vụ (kể cả doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
- Các công ty nước ngoài hoạt động kinh doanh thông qua cơ sở thường trú tại Việt Nam (cơ sở thường trú của công ty nước ngoài ở Việt Nam là cơ sở kinh doanh mà thông qua cơ sở này công ty nước ngoài tiến hành một phần hay toàn bộ hoạt động kinh doanh của mình tại Việt Nam)
Như vậy, việc xác định đối tượng nộp thuế Thu nhập doanh nghiệp dựa trên 2 căn cứ:
- Doanh nghiệp, các tổ chức sản xuất kinh doanh phải đóng trên lãnh thổ Việt Nam (bao gồm cả các cơ sở thường trú của công ty nước ngoài, các tổ chức nước ngoài tại Việt Nam) và thực hiện hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp
- Phải có thu nhập từ các hoạt động sản xuất kinh doanh đó.
c. Về thu nhập được miễn thuế: bao gồm
- Các khoản thu nhập từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản của tổ chức được thành lập theo Luật hợp tác xã và các khoản thu nhập từ việc thực hiện dịch vụ kỹ thuật trực tiếp phục vụ nông nghiệp
- Thu nhập từ nghiên cứu khoa học, công nghệ mới lần đầu áp dụng tại Việt Nam
- Thu nhập từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hoá, dịch vụ, dạy nghề của doanh nghiệp dành riêng cho lao động là người tàn tật, người sau cai nghiện, người nhiễm HIV và các đối tượng xã hội có hoàn cảnh khó khăn khác
- Khoản tài trợ nhận được để sử dụng cho hoạt động giáo dục, nghiên cứu khoa học, văn hoá, nghệ thuật, từ thiện, nhân đạo và hoạt động xã hội khác tại Việt
Đây là một điểm mới so với luật thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2019. Theo luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2019, hầu hết những thu nhập kể trên được quy định là thu nhập không thuộc diện chịu thuế, tức là không phải kê khai nộp thuế. Tuy nhiên, theo luật mới lần này thì các thu nhập này dù được miễn thuế nhưng vẫn phải đăng ký kê khai thuế.
2.1.1.3. Căn cứ và phương pháp tính thuế Thu nhập doanh nghiệp
Thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp được xác định theo công thức sau: Thuế Thu nhập doanh nghiệp phải nộp = Thu nhập tính thuế (TNTT) x Thuế suất thuế Thu nhập doanh nghiệp Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
- Trường hợp doanh nghiệp nếu có trích quỹ phát triển khoa học và công nghệ thì thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp được xác định như sau:
Thuế Thu nhập doanh nghiệp phải nộp = (TNTT – phần trích lập quỹ KH&CN) x Thuế suất thuế Thu nhập doanh nghiệp
Trong đó:
- Thu nhập tính thuế được xác định theo công thức sau: TNTT = Thu nhập chịu thuế – (TN được miễn thuế + Các khoản lỗ được kết chuyển)
- Thu nhập chịu thuế trong kỳ tính thuế xác định như sau: TNCT = Doanh thu – Chi phí được trừ + Các khoản thu nhập khác
a. Doanh thu tính thuế
Doanh thu để tính thu nhập chịu thuế là toàn bộ tiền bán hàng hoá, tiền gia công, tiền cung cấp dịch vụ bao gồm cả khoản trợ giá, phụ thu, phụ trội mà doanh nghiệp được hưởng không phân biệt đã thu được tiền hay chưa thu được tiền. Doanh thu được tính bằng đồng tiền Việt Nam.
- Đối với doanh nghiệp nộp thuế giá trị gia tăng theo phương pháp khấu trừ thuế là doanh thu chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng.
- Đối với doanh nghiệp nộp thuế giá trị gia tăng theo phương pháp trực tiếp trên giá trị gia tăng là doanh thu bao gồm cả thuế giá trị gia tăng.
Nếu trong chuẩn mực kế toán hay văn bản pháp luật khác có định nghĩa doanh thu khác với định nghĩa doanh thu tính thuế trong văn bản pháp quy về thuế thì thực hiện theo văn bản pháp quy về thuế.
- b. Chi phí hợp lý được trừ và không được trừ Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Các khoản chi phí phải được tính bằng đồng Việt Nam. Nếu có khoản chi tính bằng ngoại tệ thì phải quy đổi ra tiền Việt Nam theo tỷ giá giao dịch bình quân trên thị trường ngoại tệ liên ngân hàng do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tại thời điểm phát sinh chi phí bằng ngoại tệ.
Các khoản chi phí hợp lý được trừ theo luật quy định bao gồm:
- Khoản chi thực tế phát sinh liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp;
- Khoản chi có đủ hoá đơn, chứng từ hợp pháp theo quy định của pháp luật
Các khoản chi phí không được trừ bao gồm: (i) Khoản chi không đáp ứng đủ các điều kiện về khoản chi hợp lý nên trên; (ii) Khoản tiền phạt do vi phạm hành chính; (iii) Phần chi vượt mức theo quy định của pháp luật về trích lập dự phòng; (iv) Phần chi phí nguyên liệu, vật liệu, nhiên liệu, năng lượng, hàng hóa vượt định mức tiêu hao do doanh nghiệp xây dựng, thông báo cho cơ quan thuế và giá thực tế xuất kho; (v) Phần chi trả lãi tiền vay vốn sản xuất, kinh doanh của đối tượng không phải là tổ chức tín dụng hoặc tổ chức kinh tế vượt quá 150% mức lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tại thời điểm vay; (vi) Trích khấu hao tài sản cố định không đúng quy định của pháp luật; (vii) Tiền lương, tiền công của chủ doanh nghiệp tư nhân; thù lao trả cho sáng lập viên doanh nghiệp không trực tiếp tham gia điều hành sản xuất, kinh doanh; (ix) Chi trả lãi tiền vay vốn tương ứng với phần vốn điều lệ còn thiếu; (x) Phần chi quảng cáo, tiếp thị, khuyến mại, hoa hồng môi giới; chi tiếp tân, khánh tiết, hội nghị; chi hỗ trợ tiếp thị, chi hỗ trợ chi phí, chiết khấu thanh toán; chi báo biếu, báo tặng của cơ quan báo chí liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh vượt quá 10% tổng số chi được trừ; đối với doanh nghiệp thành lập mới là phần chi vượt quá 15% trong ba năm đầu, kể từ khi được thành lập. Tổng số chi được trừ không bao gồm các khoản chi quy định tại điểm này; đối với hoạt động thương mại, tổng số chi được trừ không bao gồm giá mua của hàng hoá bán ra;…
- c. Các khoản thu nhập khác
Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp không quy định cụ thể chi tiết về các khoản thu nhập khác. Tuy nhiên, trong thông tư 130/2024 có quy định đầy đủ, cụ thể về 20 khoản thu được xếp vào thu nhập khác của doanh nghiệp, điển hình là: thu nhập từ chuyển nhượng vốn, chuyển nhượng bất động sản; thu nhập từ quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản; thu nhập từ chuyển nhượng, cho thuê, thanh lý tài sản; thu nhập từ lãi tiền gửi, cho vay vốn, bán ngoại tệ; hoàn nhập các khoản dự phòng; thu khoản nợ khó đòi đã xoá nay đòi được; thu khoản nợ phải trả không xác định được chủ; khoản thu nhập từ kinh doanh của những năm trước bị bỏ sót và các khoản thu nhập khác, kể cả thu nhập nhận được từ hoạt động sản xuất, kinh doanh ở ngoài Việt Nam.
- d. Thuế suất thuế Thu nhập doanh nghiệp
Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp là 25%, trừ trường hợp được áp dụng thuế suất ưu đãi theo quy định của luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024 Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động tìm kiếm, thăm dò, khai thác dầu khí và tài nguyên quý hiếm khác tại Việt Nam từ 32% đến 50%. Mức cụ thể do Thủ tướng chính phủ quy định
2.1.1.4. Ưu đãi thuế Thu nhập doanh nghiệp
- a. Ưu đãi về thuế suất
Mức thuế suất ưu đãi 10% dành cho: Doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, khu kinh tế, khu công nghệ cao; doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư thuộc lĩnh vực công nghệ cao, nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng đặc biệt quan trọng của Nhà nước, sản xuất sản phẩm phần mềm. Bên cạnh đó là các Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực giáo dục – đào tạo, dạy nghề, y tế, văn hoá, thể thao và môi trường
- Mức thuế suất ưu đãi 20% dành cho: Doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn trong thời gian mười năm.
Và các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp và quỹ tín dụng nhân dân
b. Ưu đãi về thời gian miễn thuế, giảm thuế:
- Mức ưu đãi tối đa là 9 năm dành cho hầu hết các đối tượng doanh nghiệp được hưởng mức thuế suất ưu đãi 10%
- Doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế
- xã hội khó khăn được miễn thuế tối đa không quá 2 năm và giảm 50% số thuế phải nộp tối đa không quá bốn năm tiếp theo
c. Chuyển lỗ
- Doanh nghiệp có lỗ được chuyển số lỗ sang năm sau; số lỗ này được trừ vào thu nhập tính thuế. Thời gian được chuyển lỗ không quá năm năm, kể từ năm tiếp theo năm phát sinh lỗ.
- Doanh nghiệp có lỗ từ hoạt động chuyển nhượng bất động sản chỉ được chuyển số lỗ vào thu nhập tính thuế của hoạt động này.
d. Về vấn đề trích lập quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp.
- Mức tối đa là 10% thu nhập hàng năm của doanh nghiệp
Trong thời hạn 5 năm, kể từ khi trích lập, nếu Quỹ phát triển khoa học và công nghệ không được sử dụng hoặc sử dụng không hết 70% hoặc sử dụng không đúng mục đích thì doanh nghiệp phải nộp ngân sách nhà nước phần thuế thu nhập doanh nghiệp tính trên khoản thu nhập đã trích lập quỹ mà không sử dụng hoặc sử dụng không đúng mục đích và phần lãi phát sinh từ số thuế thu nhập doanh nghiệp đó
2.1.2. Về thuế thu nhập cá nhân Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
2.1.2.1. Về khung pháp lý điều chỉnh
Luật thuế Thu nhập cá nhân hiện hành của Việt Nam được thông qua tại Quốc Hội Khóa XII, kỳ họp thứ 2 ngày 21/12/2025 bắt đầu có hiệu lực vào ngày 01/01/2025 là đạo luật về thuế Thu nhập cá nhân đầu tiên ở nước ta.
Bên cạnh luật này, còn có một số các văn bản pháp lý dưới luật hướng dẫn cụ thể và chi tiết việc thi hành luật này. Đó là:
- Thông tư 84/2024/TT-BTC ban hành ngày 30/09/2024 hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân và hướng dẫn thi hành Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 08/9/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân
- Thông tư 62/2025/TT-BTC ban hành ngày 27/03/2025 hướng dẫn sửa đổi, bổ sung Thông tư số 84/2024/TT-BTC hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân và hướng dẫn thi hành Nghị định số 100/2024/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân
- Thông tư 161/2025/TT-BTC ban hành ngày 12/08/2025 hướng dẫn về thuế thu nhập cá nhân đối với một số trường hợp chuyển nhượng, nhận thừa kế, nhận quà tặng là bất động sản
- Thông tư 160/2025/TT-BTC ban hành ngày 12/08/2025 hướng dẫn miễn thuế thu nhập cá nhân năm 2025 theo Nghị quyết số 32/2025/NQH12 ngày 19/6/2025 của Quốc hội
- Thông tư 176/2025/TT-BTC ban hành ngày 09/09/2025 hướng dẫn về việc giảm thuế thu nhập cá nhân đối với cá nhân làm việc tại khu kinh tế
- Thông tư 02/2026/TT-BTC ban hành ngày 11/01/2026 hướng dẫn bổ sung Thông tư số 84/2024/TT-BTC hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân và hướng dẫn thi hành Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 8/9/208 quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân.
2.1.2.2. Phạm vi điều chỉnh
a. Đối tượng nộp thuế Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Đối tượng nộp thuế theo luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 được xác định theo tiêu chí cá nhân cư trú và cá nhân không cứ trú. Cá nhân cư trú là người đáp ứng một trong các điều kiện sau đây:
- Có mặt tại Việt Nam từ 183 ngày trở lên tính trong một năm dương lịch hoặc tính theo 12 tháng liên tục kể từ ngày đầu tiên có mặt tại Việt Nam;
- Có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam, bao gồm có nơi ở đăng ký thường trú hoặc có nhà thuê để ở tại Việt Nam theo hợp đồng thuê có thời hạn.
Trong việc quy định đối tượng nộp thuế, luật cũng áp dụng quy tắc loại trừ. Những người nào thỏa mãn điều kiện là cá nhân cư trú thì là cá nhân cư trú. Những đối tượng không thỏa mãn điều kiện trên thì không được coi là cá nhân cư trú
b. Thu nhập chịu thuế.
Luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 quy định 10 nhóm thu nhập chịu thuế cụ thể như sau
- Thu nhập từ kinh doanh: bao gồm thu nhập từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ và các ngành nghề khác theo quy định pháp luật
- Thu nhập từ tiền lương, tiền công, bao gồm: (i) Tiền lương, tiền công và các khoản có tính chất tiền lương, tiền công; (ii) Các khoản phụ cấp, trợ cấp, trừ các khoản phụ cấp, trợ cấp theo quy định của pháp luật về các khoản ưu đãi theo quy định của pháp luật như các khoản phụ cấp cho người có công, phụ cấp quốc phòng, an ninh, phụ cấp độc hại, nguy hiểm; (iii) Tiền thù lao dưới các hình thức; (iv) Tiền nhận được từ tham gia hiệp hội kinh doanh, hội đồng quản trị, ban kiểm soát, hội đồng quản lý và các tổ chức; (v) Các khoản lợi ích khác mà đối tượng nộp thuế nhận được bằng tiền hoặc không bằng tiền; (vi) Tiền thưởng, trừ các khoản tiền thưởng kèm theo các danh hiệu được Nhà nước phong tặng, tiền thưởng kèm theo giải thưởng quốc gia, giải thưởng quốc tế, tiền thưởng về cải tiến kỹ thuật, sáng chế, phát minh được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận, tiền thưởng về việc phát hiện, khai báo hành vi vi phạm pháp luật với cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
- Thu nhập từ đầu tư vốn, bao gồm: tiền lãi cho vay; lợi tức cổ phần; thu nhập từ đầu tư vốn dưới các hình thức khác.
- Thu nhập từ chuyển nhượng vốn, bao gồm: (i) Thu nhập từ chuyển nhượng phần vốn trong các tổ chức kinh tế; (ii) Thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán; (iii) Thu nhập từ chuyển nhượng vốn dưới các hình thức khác
- Thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản, bao gồm: (i) Thu nhập từ chuyển nhượng quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất; (ii) Thu nhập từ chuyển nhượng quyền sở hữu hoặc sử dụng nhà ở; (iii) Thu nhập từ chuyển nhượng quyền thuê đất, thuê mặt nước; (iv) Các khoản thu nhập khác nhận được từ chuyển nhượng bất động sản.
- Thu nhập từ trúng thưởng, bao gồm: trúng thưởng xổ số; trúng thưởng trong các hình thức khuyến mại; Trúng thưởng trong các hình thức cá cược, casino; và các hình thức trúng thưởng khác
- Thu nhập từ bản quyền, bao gồm: Thu nhập từ chuyển giao, chuyển quyền sử dụng các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ; Thu nhập từ chuyển giao công nghệ.
- Thu nhập từ nhượng quyền thương mại.
- Thu nhập từ nhận thừa kế là chứng khoán, phần vốn trong các tổ chức kinh tế, cơ sở kinh doanh, bất động sản và tài sản khác phải đăng ký sở hữu hoặc đăng ký sử dụng.
- Thu nhập từ nhận quà tặng là chứng khoán, phần vốn trong các tổ chức kinh tế, cơ sở kinh doanh, bất động sản và tài sản khác phải đăng ký sở hữu hoặc đăng ký sử dụng.
c. Thu nhập được miễn thuế
Thu nhập được miễn thuế theo luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 bao gồm 14 nhóm thu nhập miễn thuế cụ thể như sau:
- Thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản giữa vợ với chồng; cha đẻ, mẹ đẻ với con đẻ; cha nuôi, mẹ nuôi với con nuôi; cha chồng, mẹ chồng với con dâu; cha vợ, mẹ vợ với con rể; ông nội, bà nội với cháu nội; ông ngoại, bà ngoại với cháu ngoại; anh, chị, em ruột với nhau.
- Thu nhập từ chuyển nhượng nhà ở, quyền sử dụng đất ở và tài sản gắn liền với đất ở của cá nhân trong trường hợp cá nhân chỉ có một nhà ở, đất ở duy nhất.
- Thu nhập từ giá trị quyền sử dụng đất của cá nhân được Nhà nước giao đất.
- Thu nhập từ nhận thừa kế, quà tặng là bất động sản giữa vợ với chồng; cha đẻ, mẹ đẻ với con đẻ; cha nuôi, mẹ nuôi với con nuôi; cha chồng, mẹ chồng với con dâu; cha vợ, mẹ vợ với con rể; ông nội, bà nội với cháu nội; ông ngoại, bà ngoại với cháu ngoại; anh, chị, em ruột với nhau.
- Thu nhập của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, làm muối, nuôi trồng, đánh bắt thuỷ sản chưa qua chế biến thành các sản phẩm khác hoặc chỉ qua sơ chế thông thường.
- Thu nhập từ chuyển đổi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân được Nhà nước giao để sản xuất.
- Thu nhập từ lãi tiền gửi tại tổ chức tín dụng, lãi từ hợp đồng bảo hiểm nhân thọ.
- Thu nhập từ kiều hối. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
- Phần tiền lương làm việc ban đêm, làm thêm giờ được trả cao hơn so với tiền lương làm việc ban ngày, làm trong giờ theo quy định của pháp luật.
- Tiền lương hưu do Bảo hiểm xã hội chi trả.
- Thu nhập từ học bổng, bao gồm: Học bổng nhận được từ ngân sách nhà nước; Học bổng nhận được từ tổ chức trong nước và ngoài nước theo chương trình hỗ trợ khuyến học của tổ chức đó.
- Thu nhập từ bồi thường hợp đồng bảo hiểm nhân thọ, phi nhân thọ, tiền bồi thường tai nạn lao động, khoản bồi thường nhà nước và các khoản bồi thường khác theo quy định của pháp luật.
- Thu nhập nhận được từ quỹ từ thiện được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép thành lập hoặc công nhận, hoạt động vì mục đích từ thiện, nhân đạo, không nhằm mục đích lợi nhuận.
- Thu nhập nhận được từ nguồn viện trợ nước ngoài vì mục đích từ thiện, nhân đạo dưới hình thức chính phủ và phi chính phủ được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt.
2.1.2.3. Căn cứ tính thuế đối với cá nhân cư trú
a. Thu nhập chịu thuế từ kinh doanh
Đối với cá nhân kinh doanh không thực hiện chế độ kế toán hoá đơn, chứng từ nộp thuế theo phương pháp khoán, thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân được xác định theo công thức:
- TNCT trong kỳ = Doanh thu ấn định x Tỷ lệ thu nhập do cơ quan thuế ấn định
Đối với cá nhân kinh doanh chỉ hạch toán được doanh thu bán hàng hoá, dịch vụ, không hạch toán, xác định được chi phí. Thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân được xác định theo công thức:
- TNCT trong kỳ = Doanh thu để tính Thu nhập chịu thuế trong kỳ x Tỷ lệ Thu nhập chịu thuế ấn định
Đối với cá nhân kinh doanh thực hiện đầy đủ chế độ kế toán hoá đơn, chứng từ, thu nhập chịu thuế được xác định theo công thức:
- TNCT trong kỳ = Doanh thu – Chi phí hợp lý + Thu nhập chịu thuế khác trong kỳ
Trong đó: Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
- Doanh thu là toàn bộ tiền bán hàng, tiền gia công, tiền hoa hồng, tiền cung ứng hàng hoá, dịch vụ phát sinh trong kỳ tính thuế từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hoá, dịch vụ.
- Chi phí hợp lý liên quan đến việc tạo ra thu nhập chịu thuế từ kinh doanh trong kỳ tính thuế (chi tiết được quy định tại thống tư số 84)
Trường hợp nhiều người cùng tham gia kinh doanh trong một đăng ký kinh doanh thì thu nhập chịu thuế của mỗi người được xác định theo một trong các nguyên tắc sau đây:
- Tính theo tỷ lệ vốn góp của từng cá nhân ghi trong đăng ký kinh doanh;
- Tính theo thoả thuận giữa các cá nhân ghi trong đăng ký kinh doanh;
- Tính bằng số bình quân thu nhập đầu người trong trường hợp đăng ký kinh doanh không xác định tỷ lệ vốn góp hoặc không có thoả thuận về phân chia thu nhập giữa các cá nhân.
b. Thu nhập chịu thuế từ tiền lương, tiền công
Thu nhập chịu thuế từ tiền lương, tiền công được xác định bằng tổng số tiền lương, tiền công, tiền thù lao, các khoản thu nhập khác có tính chất tiền lương, tiền công mà đối tượng nộp thuế nhận được trong kỳ tính thuế
c. Các khoản giảm trừ
- Giảm trừ gia cảnh
Giảm trừ gia cảnh là số tiền được trừ vào thu nhập chịu thuế trước khi tính thuế đối với thu nhập từ kinh doanh, thu nhập từ tiền lương, tiền công của đối tượng nộp thuế là cá nhân cư trú.
Mức giảm trừ gia cảnh: Đối với đối tượng nộp thuế là 4 triệu đồng/tháng, 48 triệu đồng/năm. Mức 4 triệu đồng/tháng là mức tính bình quân cho cả năm, không phân biệt một số tháng trong năm tính thuế không có thu nhập hoặc thu nhập dưới 4 triệu đồng/tháng; Đối với mỗi người phụ thuộc mà người nộp thuế có trách nhiệm nuôi dưỡng là 1,6 triệu đồng/tháng kể từ tháng phát sinh nghĩa vụ nuôi dưỡng Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Việc giảm trừ gia cảnh theo 2 nguyên tắc: đầu tiên đối tượng nộp thuế phải đăng ký kê khai từ trước; thứ hai, mỗi người phụ thuộc chỉ được tính giảm trừ một lần vào một đối tượng nộp thuế trong năm tính thuế
Người phụ thuộc bao gồm các đối tượng: Con: con đẻ, con nuôi, con ngoài giá thú; Vợ hoặc chồng của đối tượng nộp thuế ngoài độ tuổi lao động hoặc trong độ tuổi lao động theo quy định của pháp luật nhưng bị tàn tật, không có khả năng lao động, không có thu nhập hoặc có thu nhập nhưng không vượt quá mức quy định; Cha đẻ, mẹ đẻ, cha vợ, mẹ vợ (hoặc cha chồng, mẹ chồng) của đối tượng nộp thuế ngoài độ tuổi lao động hoặc trong độ tuổi lao động theo quy định của pháp luật nhưng bị tàn tật, không có khả năng lao động, không có thu nhập hoặc có thu nhập nhưng không vượt quá mức quy định; Các cá nhân khác như anh, chị em ruột, cháu ruột, … mà đối tượng nộp thuế trực tiếp nuôi dưỡng.
Các khoản đóng góp từ thiện, nhân đạo, khuyến học phát sinh năm nào được giảm trừ vào thu nhập chịu thuế của năm đó, nếu giảm trừ không hết trong năm thì cũng không được chuyển trừ vào thu nhập chịu thuế của năm tính thuế tiếp theo. Mức giảm trừ tối đa không vượt quá thu nhập tính thuế từ tiền lương, tiền công và thu nhập từ kinh doanh của năm phát sinh đóng góp từ thiện nhân đạo.
- d. Thuế suất
Thuế suất thuế thu nhập cá nhân đối với thu nhập từ kinh doanh, từ tiền lương, tiền công được áp dụng theo biểu thuế luỹ tiến từng phần theo quy định tại Điều 22 Luật Thuế thu nhập cá nhân, cụ thể như sau:
Biểu thuết suất toàn phần đối với các đối tượng còn lại quy định trong luật như sau:
- e. Cách tính thuế.
Thuế thu nhập cá nhân đối với thu nhập từ kinh doanh, từ tiền lương, tiền công là tổng số thuế được tính theo từng bậc thu nhập và thuế suất tương ứng theo biểu luỹ tiến từng phần, trong đó số thuế tính theo từng bậc thu nhập được xác định bằng thu nhập tính thuế của bậc thu nhập nhân (x) với thuế suất tương ứng của bậc thu nhập đó
Cách tính thuế đối với các khoản thu nhập khác: Số thuế thu nhập phải nộp = thu nhập tính thuế x thuế suất tương ứng
2.1.2.4. căn cứ tính thuế đối với cá nhân không cư trú.
- Đối với cá nhân kinh doanh (i) 1% đối với hoạt động kinh doanh hàng hoá; (ii) 5% đối với hoạt động kinh doanh dịch vụ; (iii) 2 % đối với hoạt động sản xuất, xây dựng, vận tải và hoạt động kinh doanh khác.
- Đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công: 20%
- Thuế suất toàn phần đối với các loại thu nhập khác: cũng giống như quy định của các đối tượng cư trú.
2.2. Những kết quả đạt được của hệ thống thuế thu nhập mới. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
2.2.1. Về thuế Thu nhập doanh nghiệp
Thứ nhất, luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024 đã đảm bảo tính chính xác trong cách trình bày cũng như tạo sự minh bạch, rõ ràng hơn so với luật này 2019: Ví dụ về thu nhập miễn thuế: Luật năm 2019 quy định, thu nhập được miễn thuế tại nhiều điều khác nhau như tại điều 2, điều19. Ngoài ra, còn có một số loại thu nhập xét về bản chất và ý nghĩa đối với kinh tế – xã hội thì cần xem xét không thu như: các khoản tài trợ dùng cho hoạt động từ thiện, nhân đạo, văn hóa, giáo dục, nghệ thuật, nghiên cứu khoa học; thu nhập do người sau cai nghiện làm ra… Để phù hợp với thực tế nêu trên, bảo đảm rõ ràng, minh bạch và thể hiện được chính sách điều tiết đối với từng loại thu nhập, Luật năm 2024 quy định rõ thu nhập chịu thuế, thu nhập được miễn thuế (không phải tính thuế) và thu nhập tính thuế trên cơ sở sắp xếp lại các điều 2, điều 19 của Luật năm 2019. Các nội dung sửa đổi này được thể hiện trong điều 3 của Luật – Thu nhập chịu thuế, điều 4 – Thu nhập được miễn thuế.
Tính chính xác cũng thể hiện trong việc quy định các loại chi phí được trừ và chi phí không được trừ khi tính thuế. Điều 9 luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024 quy định rõ ràng tiêu chuẩn của chi phí được trừ và liệt kê các loại chi phí không được trừ. Đây là điểm mới so với luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2019. Theo đó, luật này không quy định cụ thể về các chi phí được trừ mà chỉ quy định tính hợp pháp và điều kiện để một chi phí phát sinh được tính là chi phí hợp lý. Đồng thời luật cũng quy định các trường hợp cụ thể về các khoản chi không được trừ. Do vậy, theo nguyên tắc loại trừ, nếu khoản chi nào giống với các khỏan chi không hợp lý thì nghiễm nhiên không được trừ ra khỏi chi phí hợp lý. Điều này tạo điều kiện dễ dàng hơn cho doanh nghiệp so sánh, đối chiếu.
Thứ hai, luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024 đã tạo ra sự thuận tiện hơn trong công tác kê khai nộp thuế: Luật năm 2019 quy định, doanh nghiệp kê khai, nộp thuế tại tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nơi đóng trụ sở chính. Tuy nhiên, hiện doanh nghiệp thường có cơ sở kinh doanh tại nhiều địa phương khác với địa phương đặt trụ sở chính. Nếu như vẫn phải nộp thuế tại nơi đóng trụ sở chính sẽ là rất bất tiện trong công tác nộp thuế vì phải di chuyển từ nơi này sang nơi khác. Để giải quyết vấn đề này, điều 12 của Luật năm 2024 đã quy định: Doanh nghiệp nộp thuế tại nơi có trụ sở chính. Trường hợp doanh nghiệp có cơ sở sản xuất hạch toán phụ thuộc hoạt động tại địa bàn tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương khác với địa bàn nơi doanh nghiệp có trụ sở chính thì số thuế được tính nộp theo tỷ lệ chi phí giữa nơi có cơ sở sản xuất và nơi có trụ sở chính.
Thứ ba, Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp ban hành năm 2024 đã có tác động tích cực trong việc cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, nâng cao hiệu quả của sắc thuế. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp hiện hành đã hạ mức thuế suất từ 28% xuống còn 25% áp dụng chung cho tất các các loại hình doanh nghiệp phổ thông. Việc điều chỉnh giảm mức thuế đối với doanh nghiệp trong nước không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp mới thành lập mà còn tạo thêm tiềm lực tài chính cho các doanh nghiệp đang hoạt động đổi mới thiết bị, bổ sung vốn đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh. Bên cạnh đó, mức thuế suất 25% được coi là mức thuế tương đối hấp dẫn đầu tư nước ngoài xét trên bình diện tương quan với các nước trong khu vực. (thuế suất thuế Thu nhập doanh nghiệp hiện nay của Trung Quốc và Hàn Quốc là 25%, của Singapore là 19%, của Hồng Kông là 17,5%).
Nhiều người lo ngại, thuế suất thuế Thu nhập doanh nghiệp giảm sẽ ảnh hưởng tới doanh thu từ loại thuế này. Tuy nhiên, việc giảm thuế suất này là hợp lý, có cơ sở mà vẫn đảm bảo được hiệu quả thu thuế. Khi thuế suất giảm, môi trường đầu tư kinh doanh của Việt Nam được cải thiện hơn, từ đó sẽ thu hút thêm nhiều nhà đầu tư đến với thị trường Việt Nam. Bên cạnh đó, điều này cũng khuyến khích các doanh nghiệp mới được thành lập. Số lượng doanh nghiệp tăng, quy mô và hiệu quả kinh doanh tăng lên, nguồn thu từ thuế Thu nhập doanh nghiệp ắt sẽ tăng. Hơn nữa, thuế suất giảm thì ý thức chấp hành luật thuế cũng nghiêm chỉnh hơn. Chính vì vậy, hiệu quả thu thuế được đảm bảo.
Thứ tư, Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp cũng tạo điều kiện thúc đẩy cải cách hành chính trong quản lý thuế và ưu đãi đầu tư:
Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp năm 2024 tiếp tục kế thừa và phát huy những điểm mạnh của luật thuế này năm 2019 về cơ chế doanh nghiệp tự tính, tự khai, tự nộp thuế, tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực của số liệu đã kê khai thay cho cơ chế cơ quan thuế tính thuế, thông báo thuế, quyết toán thuế. Việc ban hành và thực thi Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp đã đánh dấu một bước tiến về cải cách thủ tục hành chính trong quản lý thuế và đầu tư khi đề cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc lựa chọn, xác định điều kiện và mức ưu đãi thuế mà không cần cấp giấy phép, giấy chứng nhận ưu đãi đầu tư. Nhờ việc chuyển sang cơ chế mới, cơ quan thuế có điều kiện tập trung nguồn lực vào công tác tuyên truyền, hỗ trợ, kiểm tra, giám sát để giúp doanh nghiệp thực hiện tốt những quy định của pháp luật. Chính những điều này đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong công tác nộp thuế, cũng như tạo điều kiện tốt hơn cho cơ quan thuế trong công tác thu thuế, từ đó đảm bảo được yêu cầu thuận tiện của một sắc thuế.
2.2.2. Về luật thuế thu nhập cá nhân Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Thứ nhất, luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 có tính công bằng cao hơn hẳn so với pháp lệnh thuế đối với người có thu nhập cao trước đó. Đó là việc đưa cá nhân kinh doanh vào diện nộp thuế Thu nhập cá nhân. Theo quy định trước đây, cá nhân kinh doanh thuộc diện chịu thuế Thu nhập doanh nghiệp. Sự thay đổi này, trước hết đảm bảo tính công bằng trong điều tiết thu nhập bởi đã là cá nhân có thu nhập chịu thuế thì dù thu nhập từ bất kì nguồn nào cũng đều được đối xử như nhau, tức là đều chịu thuế Thu nhập cá nhân. Thêm vào đó, việc điều tiết thu nhập của cá nhân kinh doanh theo Luật thuế Thu nhập cá nhân thực hiện theo phương pháp luỹ tiến sẽ đảm bảo điều tiết hợp lý thu nhập dân cư. Điều này rất có ý nghĩa đối với các hộ kinh doanh nhỏ ở Việt Nam vì theo quy định trước đây họ phải nộp thuế Thu nhập doanh nghiệp với thuế suất chung bằng với các doanh nghiệp (thông thường là những đơn vị kinh doanh có quy mô lớn). Việc áp dụng thuế suất như với các doanh nghiệp là quá cao đối với hộ cá nhân kinh doanh. Hơn nữa, quy định này cũng đảm bảo tính thông lệ quốc tế, vì hầu hết các nước đều đưa cá nhận kinh doanh vào diện nộp thuế Thu nhập cá nhân.
Bên cạnh đó, việc áp dụng giảm trừ gia cảnh cá nhân và người phụ thuộc đồng thời với các khoản giảm trừ đối với đóng góp từ thiện, nhân đạo làm cho việc xác định nghĩa vụ thuế của mối đối tượng nộp thuế được công bằng hơn. Công bằng ở chỗ: thay vì áp dụng mức khởi điểm chịu thuế chung cho mọi đối tượng chịu thuế thì việc áp dụng chiết trừ gia cảnh đã tính tới hoàn cảnh của đối tượng nộp thuế.
Thứ hai, đó là về tính hiệu quả trong luật thuế Thu nhập cá nhân 2023.
Tính hiệu quả trước tiên thể hiện ở việc mở rộng diện điều tiết một cách hợp lý trên cơ sở bổ sung một số khoản thu nhập chịu thuế: Một số khoản thu nhập trước đây không quy định (mặc nhiên được coi là thu nhập không chịu thuế) được quy định trong Luật thuế Thu nhập cá nhân gồm: thu nhập từ chuyển nhượng quyền thương mại, thu nhập từ quà tặng là chứng khoán, phần vốn trong các cơ sở kinh doanh, bất động sản hoặc tài sản khác phải đăng ký sở hữu hoặc sử dụng (tuy nhiên, thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản của cá nhận chỉ có nhà ở, đất ở duy nhất được miễn thuế), thu nhập từ casino, thu nhập từ trúng thưởng các cuộc thi có thưởng và các hình thức trúng thưởng khác (trước đây chỉ tính đối với trúng thưởng xổ số và khuyến mại). Tất nhiên, những khoản thu nhập này chỉ bị đánh thuế khi thu nhập phát sinh lớn (từ trên 10 triệu đồng một hợp đồng hoặc một lần phát sinh). Liên quan đến thu nhập chịu thuế từ chuyển nhượng, kế thừa, quà tặng, có một quy định đáng chú ý là Luật thuế Thu nhập cá nhân quy định miễn thuế đối với thu nhập từ chuyển nhượng, thừa kế, quà tặng giữa các đối tượng thân thích đặc biệt như vợ chồng, cha mẹ, ông bà, con cái, anh chị em,…Cùng với đó, Một số khoản thu nhập trước đây tạm thời chưa thu thuế như thu nhập từ đầu tư vốn (gồm lãi cho vay, lợi tức cổ phần và thu nhập từ đầu tư vốn dưới các hình thức khác); thu nhập từ chuyển nhượng vốn bao gồm cả chuyển nhượng chứng khoán. Tuy nhiên, phần thu nhập từ lãi tiền gửi tại các tổ chức tín dụng (ngân hàng, các quỹ tín dụng và các tổ chức tín dụng khác) và lãi từ hợp đồng bảo hiểm nhân thọ được miễn thuế Thu nhập cá nhân. Mở rộng diện điều tiết như trên không chỉ góp phần tăng thu cho ngân sách Nhà nước một cách hợp lí trên cơ sở không bỏ sót nguồn thu của nền kinh tế. Đồng thời, việc quy định này còn góp phần điều tiết công bằng thu nhập của các tầng lớp dân cư theo hướng mọi cá nhân có thu nhập (trừ trường hợp thu nhập rất thấp và một số trường hợp đặc biêt) đều phải có nghĩa vụ nộp thuế cho Nhà nước. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Thứ ba, về tính chính xác, luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 đã có những quy định cụ thể hơn, minh bạch hơn so với pháp lệnh thuế thu nhập dành cho người có thu nhập cao trước đó.
Tính chính xác thể hiện trước tiên ở việc quy định đối tượng nộp thuế. Theo đó, việc định nghĩa rõ hơn đối tượng cư trú (đối tượng phải nộp thuế Thu nhập cá nhân cho Việt Nam đối với toàn bộ thu nhập, kể cả thu nhập phát sinh ở Việt Nam và nước ngoài). Nếu như trước đây, đối tượng cư trú chỉ là cá nhân có mặt ở Việt Nam từ 183 ngày trở lên trong năm dương lịch hoặc tính theo 12 tháng liên tục kể từ khi đến Việt Nam thì Luật thuế Thu nhập cá nhân đã bổ sung thêm một điều kiện nữa được coi là cư trú ở Việt Nam, đó là “cá nhân có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam, bao gồm có nơi ở đăng ký thường trú hoặc có nhà thuê để ở lại Việt Nam theo hợp đồng thuê có thời hạn”. Bổ sung như vậy làm cho việc xác định đối tượng nộp thuế được thuận lợi hơn, bao quát hết đối tượng nộp thuế và mở rộng đói tượng nộp thuế một cách hợp lý.
Tính chính xác còn thể hiện ở việc sử dụng thuật ngữ “thu nhập được miễn thuế” thay cho “thu nhập không chịu thuế” cũng làm rõ hơn bản chất của các loại thu nhập này.
2.3. Thực trạng những bất cập, vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập tại Việt Nam
2.3.1. Đối với luật thuế Thu nhập doanh nghiệp
2.3.1.1. Bất cập về các khoản chi được trừ và các khoản chi không được trừ
Thứ nhất, Tại khoản 2.4, mục IV, phần C thông tư 130/2024/ TT – BTC có quy định chi phí của doanh nghiệp mua hàng hóa, dịch vụ không có hóa đơn, được phép lập bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ mua vào theo mẫu số 01/ Thu nhập doanh nghiệp nhưng không lập bảng kê kèm theo chứng từ thanh toán cho cơ sở, người bán hàng, cung cấp dịch vụ trong các trường hợp: mua hàng hóa là nông sản, lâm sản, thủy sản của ngưởi sản xuất, đánh bắt trực tiếp bán ra; mua sản phẩm thủ công làm bằng đay, cói, tre, nứa, vỏ dừa… và một số chi phí tương tự khác liên quan tới việc mua hàng hóa, dịch vụ từ đối tượng kinh doanh, buôn bán nhỏ lẻ sẽ không được tính vào chi phí được trừ. Điều này là rất khó thực hiện đối với doanh nghiệp, nhất là đối với các doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực nhà hàng. Họ thường xuyên phải mua các nguyên vật liệu nông sản như rau, củ, quả hay các đồ gia vị từ những tiểu thương với giá thành rẻ hơn. Nhưng trên thực tế, các doanh nghiệp này rất khó có thể lập bảng kê chi tiết đi kèm với chứng từ thanh toán cho các đối tượng này, do tập quán buôn bán nhỏ lẻ. Chính vì vậy việc quy định này vi phạm tiêu chí thuận tiện của một sắc thuế khi việc ghi chép cũng như tiến hành thủ tục này là rất khó khăn. Nếu có thể thì nên ấn định một mức cụ thể cho các đối tượng hàng hóa này đối với các doanh nghiệp kinh doanh mặt hàng có liên quan.
Thứ hai, tại khoản 2.5d mục IV, phần C thông tư 130/2024/ TT – BTC quy định tiền lương, tiền công của doanh nghiệp tư nhân, chủ các công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên (do một cá nhân làm chủ); thù lao trả cho các sáng lập viên, thành viên của hội đồng thành viên, hội đồng quản trị không trực tiếp tham gia điều hành sản xuất kinh doanh hàng hóa, dịch vụ không được tính vào chi phí được trừ. Việc quy định này là chưa rõ ràng ở chỗ thế nào là “trực tiếp tham gia điều hành” và “không trực tiếp tham gia điều hành”. Vì vậy cần có định nghĩa rõ ràng hơn về điều này để tránh gây nhẫm lẫn, hiểu lầm vi phạm tính chính xác của một sắc thuế. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Thứ ba, tại khoản 2.6 mục IV, phần C thông tư 130/2024/ TT – BTC có quy định về các khoản chi không được trừ liên quan tới trang phục cho người lao động bao gồm các khoản chi trang phục cho người lao động không có hóa đơn, phần chi trang phục bằng hiện vật cho người lao động vượt quá 1500000 đồng/người/năm; phần chi trang phục bằng tiền cho người lao động vượt quá 1000000 đồng/người/ năm. Điều này vi phạm tính chính xác khi không quy định rõ ràng về nếu đã chi bằng hiện vật thì khoản chi bằng tiền không được trừ nữa. Các doanh nghiệp hoàn toàn có thể lách luật khi hạch toán cả chi phí trang phục cho người lao động bằng hiện vật và bằng tiền.
Thứ tư, tại điều 2.14 cũng tại mục này có quy định về chi phí không được trừ liên quan tới chi phí trả lãi tiền vay vốn sản xuất kinh doanh của các đối tượng không phải là tổ chức tín dụng hoặc tổ chức kinh tế vượt quá 150% mức lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tại thời điểm vay. Trên thực tế, hiện nay đã có quy định về mức lãi suất cho vay thỏa thuận giữa các doanh nghiệp với tổ chức tín dụng có thể vượt quá 150 %. Vậy tại sao các doanh nghiệp vay vốn ở ngoài vẫn phải chịu mức chi chí được trừ khống chế ở mức 150%. Điều này rõ ràng đã vi phạm tính công bằng của một sắc thuế.
2.3.1.2. Bất cập liên quan tới thu nhập khác của doanh nghiệp
Theo TT 130/2024 thì có 20 khoản mục thu nhập khác, theo đó tại khoản 5, mục V, phần C thông tư này có quy định: Thu nhập khác từ lãi tiền gửi, lãi cho vay vốn bao gồm: lãi tiền gửi tại các tổ chức tín dụng, lãi cho vay vốn dưới mọi hình thức theo quy định của pháp luật, phí bảo lãnh tín dụng và các khoản phí khác trong hợp đồng cho vay vốn. Việc quy định “lãi tiền gửi” thành “thu nhập khác” đã gây ra phản ứng gay gắt trong cộng đồng doanh nghiệp
Dưới đây, xin trích ra 2 câu chuyện trên thời báo kinh tế Sài Gòn để minh họa cho điều này:
- Câu chuyện 1:
Một nhà đầu tư nước ngoài X vào những năm 1990, đến Việt Nam và đến những vùng khó khăn, hay những ngành mà Nhà nước muốn khuyến khích đầu tư có thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp hấp dẫn 10%, 15%, 20%.
Hay là nhà đầu tư Y ở Việt Nam, muốn làm ăn trong những năm đầu “đổi mới” đã đầu tư vào khu công nghiệp A, B, C nào đó và đã được cơ quan có thẩm quyền cấp giấp phép đầu tư, trong giấy phép đầu tư đã ghi rõ thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp là 15% cho cả thời gian dự án là 40 năm. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Những nhà đầu tư này chỉ lo làm ăn đúng ngành nghề quy định trong giấp phép, không quan tâm đến “kinh doanh khác” nhằm kiếm thêm “thu nhập khác”. Tám năm qua tính từ năm 2016-2024, nhà đầu tư này ăn nên làm ra và nộp thuế theo thuế suất 15%.
Năm 2025 nhà đầu tư này có tổng lãi toàn bộ từ hoạt động kinh doanh là 100 tỉ đồng, trong đó chi phí lãi vay là 20 tỉ, lãi tiền gửi là 10 tỉ, tựu trung lại là chi phí tài chính là 10 tỉ. Lúc này theo TT 130 nhà đầu tư này phải kê khai: Lãi từ kinh doanh chính: 90 tỉ, còn 10 tỉ lãi tiền gửi thì phải áp dụng “thu nhập khác”. Nói cách khác, thuế thu nhập sẽ bị tác động (xem bảng). Vậy là theo TT 130 thì nhà đầu tư này phải nộp thêm 1 tỉ đồng tiền thuế do cách xác định “thu nhập khác” này không được hưởng thuế suất ưu đãi là 15%.
- Thế nhưng, 10 tỉ lãi tiền gửi có thực sự là thu nhập ròng hay không?
Là một doanh nghiệp sản xuất và không đủ vốn nên phải vay vốn ngân hàng, vay theo kỳ hạn và đến hạn phải trả. Ví dụ doanh nghiệp vay 300 tỉ, còn bán hàng thì thu tiền dần dần, doanh thu hàng ngày được tập hợp lại và doanh nghiệp tranh thủ đặt tiền gửi kỳ hạn một tuần, tháng, quí… tùy theo tình hình cụ thể. Khi đủ một lượng tiền thích hợp và đến ngày đáo hạn doanh nghiệp mới trả nợ ngân hàng.
Hoặc là doanh nghiệp vay ngoại tệ nhập hàng 3 hay 5 triệu đô la, doanh nghiệp thu được tiền đồng và tranh thủ đặt tiền gửi kỳ hạn tuần, tháng… Khi có một lượng tiền đồng đủ lớn và ngân hàng có ngoại tệ thì doanh nghiệp mới mua được 1 hay 2 triệu đô la để trả nợ vay.
Cả năm tổng kết lại, lãi vay ngân hàng phải trả là 20 tỉ đồng nhưng lãi tiền gửi là 10 tỉ, tựu trung lại chi phí tài chính vẫn là 10 tỉ. Vậy dưới góc nhìn tổng thể doanh nghiệp không có 1 đồng lãi tiền gửi nào cả.
- Câu chuyện 2: Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Giả sử có một nhà đầu tư mới vào vào một khu công nghiệp nào đó trong năm 2025 và trên giấy phép đầu tư có ghi rõ thuế suất thuế thu nhập là 10% trong vòng 15 năm đầu tiên đi vào hoạt động kinh doanh. Năm 2025 và 2026 chỉ là hai năm đầu tiên xây dựng cơ bản, nhà đầu tư này đã bỏ vào công ty 100 tỉ đồng vốn để tiến hành xây dựng nhà máy.
Trong năm 2025 giám đốc tài chính đã tranh thủ lượng vốn nhàn rỗi chưa giải ngân cho công trình nên đã gửi vào ngân hàng và có khoản thu nhập lãi tiền gửi là 1 tỉ đồng. Với tình hình như thế báo cáo thuế hay kê khai thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2025 là thu nhập tính thuế bằng không, thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp bằng không.
Còn theo cách mới đang thi hành (theo TT 130), nhà đầu tư phải kê khai thuế thu nhập là thu nhập tính thuế 1 tỉ (lãi tiền gửi). Thuế suất thuế thu nhập là 25%, vị chi thuế phải nộp là 250 triệu. Giám đốc công ty này sẽ hỏi, 1/ giấy phép đầu tư ghi rõ thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp là 10%, tại sao phải nộp 25%; 2/ công ty đang trong quá trình xây dựng cơ bản, chưa đi vào sản xuất kinh doanh tại sao phải nộp thuế thu nhập doanh nghiệp? Giám đốc tài chính chỉ có thể trả lời: tại quy định của TT 130 như vậy.
Từ 2 câu chuyện trên ta thấy tiền lãi mà doanh nghiệp phải trả được hạch toán vào chi phí tài chính là hoàn toàn hợp lý. Số tiền nhàn rỗi của doanh nghiệp được gửi vào ngân hàng để hưởng lãi nhằm giảm thiểu chi phí tài chính của doanh nghiệp. Theo đó, khoản mục này cũng phần nào đó giảm bớt chi phí trước thuế. Tuy nhiên theo quy định mới thì khoản chi phí này lại được tính vào thu nhập khác, điều này tất nhiên gây bất bình cho doanh nghiệp.
Có thể vì muốn tận thu thuế, mà cơ quan thuế đã liệt kê khoản mục này vào thu nhập khác. Tuy nhiên, điều này chưa chắc đã đạt yêu cầu hiệu quả của một sắc thuế mà còn vi phạm các tiêu chí công bằng và chính xác.
2.3.1.3. Bất cập về ưu đãi thuế
Đây có lẽ là một trong những bất cập lớn nhất của hệ thống thuế thu nhập doanh nghiệp tại Việt Nam. Luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024 không có nhiều sự thay đổi về các thu nhập được miễn thuế so với luật này năm 2019. Tại phần H, thông tư 130 có quy định tới 8 nhóm doanh nghiệp được miễn thuế với phạm vi vẫn còn tương đối rộng, cộng với rất nhiều các quy định liên quan tới ưu đãi về thuế suất và thời gian ưu đãi thuế đối với các đối tượng khác nhau.
Ví dụ: Về khoản 4, mục II, phần H thông tư 130 có quy định về mức thuế suất ưu đãi 20% trong thời gian 10 năm áp dụng đối với doanh nghiệp thành lập từ dự án đầu tư tại địa bàn có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn. Do thời gian ưu đãi thuế là quá dài, các doanh nghiệp có thể lách luật bằng cách thành lập doanh nghiệp tại địa bàn kinh tế khó khăn bằng cách đặt trụ sở ở đó để hưỡng ưu đãi thuế nhưng công việc kinh doanh chính có thể không diễn ra ở đó.
Tiếp nữa, cũng tại mục III, phần H của thông tư này có quy định về thời gian miễn thuế và giảm thuế tương đối dài (miễn thuế thường là 4 năm, thời gian giảm thuế từ 2 – 9 năm) đối với các đối tượng thuộc diện chính sách (các doanh nghiệp thành lập ở khu vực đặc biệt khó khăn, các doanh nghiệp thành lập và hoạt động trong lĩnh vực công nghệ cao, xã hội hóa,..). Điều này có thể dẫn tới tình trạng doanh nghiệp sẽ thành lập tại những khu vực này để hưởng miễn giảm thuế trong thời gian đầu, sau đó lại chuyển trụ sở chính hoặc chỉ duy trì một số ít hoạt động tại khu vực này sau khi hết thời gian miễn giảm thuế.
Thiết nghĩ, miễn giảm thuế cho hoạt động sản xuất, kinh doanh đối với các đối tượng trên là cần thiết. Song không nên đặt lên “vai” chính sách thuế nhiệm vụ này bởi những lý do sau: Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Một là, chính sách thuế là chính sách kinh tế. Nếu áp đặt vào chính sách kinh tế quan trọng này quá nhiều mục tiêu xã hội tất yếu sẽ làm mất ý nghĩa là một công cụ quản lý của một chính sách kinh tế. Những mục tiêu xã hội cần giải quyết nhằm bảo đảm tính ưu việt của chế độ ta cần được giải quyết thông qua những chính sách khác.
Hai là, miễn thuế, giảm thuế dù ở mức độ khác nhau đều làm ảnh hưởng đến sự công bằng trong cạnh tranh trên thương trường. Đó là điều không nên để xảy ra từ một chính sách kinh tế của nhà nước trong kinh tế thị trường.
Ba là, việc miễn thuế, giảm thuế, vô hình trung, tạo ra một tâm lý chạy, xin và làm lu mờ ý thức về nghĩa vụ đối với ngân sách nhà nước của các cơ sở kinh doanh.
Bốn là, việc miễn thuế, giảm thuế tất yếu sẽ dẫn đến những khó khăn, phức tạp hơn cho công tác quản lý thuế. Đó là “mảnh đất màu mỡ” có thể phát sinh các hành vi tiêu cực cả đối với các DN và cán bộ, công chức thuế.
Năm là, miễn thuế, giảm thuế là nhân tố đặc biệt quan trọng làm suy yếu công tác kế toán DN. Thực tiễn cho thấy, với những DN đang trong thời gian được miễn thuế, giảm thuế, công tác kế toán DN đã không được quan tâm và do đó, tính minh bạch không được bảo đảm.
Mặt khác, đòi hỏi quan trọng nhất đối với chính sách thuế nói chung và thuế Thu nhập doanh nghiệp nói riêng là sự ổn định. Bởi lẽ, chính sách thuế có liên quan mật thiết đến việc xác định chiến lược trong đầu tư, kinh doanh của các DN. Nếu chính sách thuế phải thường xuyên thay đổi để lồng ghép chính sách vào đó cho các đối tượng khác nhau và thường xuyên thay đổi thì tất yếu sẽ vi phạm nguyên tắc công bằng giữa các đối tượng nộp thuế và nguyên tắc hiệu quả trong công tác thu thuế.
2.3.1.4. Bất cập về vấn đề chuyển lỗ
Vấn đề chuyển lỗ là một trong những vấn đề nhạy cảm và dễ tạo cơ hội cho các doanh nghiệp lách luật nhất. Bằng nhiều thủ đoạn và phương pháp, doanh nghiệp hoàn toàn có thể biến lãi thành lỗ hòng trốn thuế. Ví dụ, doanh nghiệp có thể tăng tới mức tối đa các khoản trích lập dự phòng cho hàng tồn kho, chứng khoán, đầu tư ngắn hạn, dài hạn,… để tăng chi phí và giảm thu nhập chịu thuế, thậm chí có thể chuyển lãi thành lỗ để không phải nộp thuế. Một cách phổ biến hơn đó là hình thức chuyển giá của những công ty liên doanh thành lập tại Viêt nam có công ty mẹ hoặc các chi nhánh ở nước ngoài. Về nguyên tắc đóng thuế Thu nhập doanh nghiệp, nếu lãi thì doanh nghiệp phải nộp thuế, nếu lỗ thì không phải nộp. Vì vậy, không nên có quy định chuyển lỗ trong luật thuế. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Tuy nhiên, với chính sách khuyến khích phát triển kinh tế của Nhà nước ta, việc quy định chuyển lỗ là cần thiết. Mặc dù vậy, những quy định liên quan tới vấn đề chuyển lỗ trong luật thuế Thu nhập doanh nghiệp 2024 vẫn còn nhiều bất cập:
Thứ nhất, quy định về thời gian chuyển lỗ tính liên tục không quá 5 năm, kể từ năm tiếp sau năm phát sinh lỗ là quá dài và không hợp lý. Theo đó, các doanh nghiệp có thể làm đủ mọi cách để khiến doanh nghiệp mình lỗ, và có thể lỗ nặng từ những năm đầu, tới những năm sau thu nhập ít hoặc gần như không có thu nhập để khoản lỗ khấu trừ mãi không hết trong tận 5 năm sau. Hết thời gian 5 năm này, doanh nghiệp lại có thể thực hiện chiêu thức tương tự để trốn thuế trong 5 năm tiếp theo.
Thứ hai, bất cập thể hiện trong khoản 4, mục VII, phần C thông tư 130/2024. Theo đó, doanh nghiệp là liên doanh của doanh nghiệp khác khi có quyết định giải thể mà bị lỗ thì số lỗ được phân bổ cho từng doanh nghiệp tham gia liên doanh với thời gian liên tục không quá 5 năm. Dựa vào điểm này, các doanh nghiệp có thể chuyển lãi từ doanh nghiệp của mình sang đầu tư liên doanh vào doanh nghiệp khác với chủ đích cố ý hạch toán lỗ cho doanh nghiệp mà mình góp vốn liên doanh, sau đó giải thể doanh nghiệp đó nhằm chuyển số lỗ của doanh nghiệp được góp vốn sang doanh nghiệp mình trong một khoảng thời gian dài là 5 năm. Hoặc một biện pháp tương đối phổ biến đó là việc chuyển giá giữa các công ty mẹ con. Các công ty này mua bán với nhau để cố tính tạo lỗ và lại được chuyển lỗ trong 5 năm liền. Nhờ đó, trong khoảng thời gian 5 năm, số lỗ này cứ được khấu trừ từ năm này qua năm khác, và doanh nghiệp đã trốn được thuế.
Cả hai bất cập trên gây ra sự bất bình đẳng giữa những doanh nghiệp hạch toán đúng và những doanh nghiệp cố tình hạch toán sai. Điều này vi phạm tiêu chí công bằng và đồng thời cũng vi phạm tính hiệu quả của một sắc thuế.
2.3.1.5. Bất cập về việc trích lập quỹ phát triển khoa học công nghệ
Việc quy định về việc trích lập quỹ phát triển khoa học công nghệ nhận được nhiều ý kiến ủng hộ, song cũng có rất nhiều những ý kiến trái chiều liên quan tới vấn đề này. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Thứ hai, Việc ứng dụng khoa học công nghệ mới là cần thiết. Tuy nhiên, tùy từng hoàn cảnh khác nhau mà từng doanh nghiệp hành động khác nhau để đổi mới, nâng cao công nghệ. Có những doanh nghiệp với tiềm lực tài chính lớn, quy mô rộng, việc nghiên cứu và ứng dụng công nghệ là điều cần thiết. Ngược lại, đối với những doanh nghiệp nhỏ hơn, việc đầu tư trang thiết bị cho việc nghiên cứu khoa học công nghệ là không hợp lý vì công nghệ làm ra với chi phí quá lớn nhưng không thể áp dụng với quy mô của công ty. Hoặc nếu so sánh giữa chi phí đầu tư nghiên cứu với lợi nhuận thu được từ điều này là quá nhỏ thì doanh nghiệp sẽ không làm và quyết định mua ngoài. Vậy là những doanh nghiệp có thực hiện nghiên cứu được trích lập quỹ này và có thể ứng dụng những công nghệ này, còn các doanh nghiệp còn lại vẫn phải mua ngoài, các công nghệ mới mà không được khấu trừ khoản này. Điều này, vô hình chung đã tạo ra sự bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp này. Hơn nữa, công tác thanh, kiểm tra việc trích lập này cũng làm tăng chi phí thu thuế từ đó giảm hiệu quả thu thuế.
Thứ hai, mặc dù vẫn biết là doanh nghiệp sẽ phải hoàn lại thuế là lãi nếu trích lập quỹ khoa học công nghệ không đúng quy định của pháp luật. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn cứ trích trước, hoàn lại sau vì có thể sử dụng khoản tiền này đầu tư vào các khoản mục khác. Xét về phương diện chi phí vốn, lãi suất mà doanh nghiệp phải trả trong trường hợp hoàn thuế là lãi suất liên ngân hàng, còn lãi suất mà doanh nghiệp phải trả nếu vay ngân hàng sẽ cao hơn và kèm theo các chi phí khác. Như vậy là doanh nghiệp được lợi về chi phí vốn, còn Nhà nước thì phải hoãn một số khoản chi cho xã hội do chưa thu được một phần tiền thuế.
2.3.2. Đối với luật thuế Thu nhập cá nhân Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
2.3.2.1. Những bất cập trong đối tượng chịu thuế
Thứ nhất, luật chỉ đánh thuế đối với những người làm công ăn lương trong khoản 2, điều 3 luật thuế Thu nhập cá nhân 2023
Trong điều kiện cơ sở hạ tầng về kinh tế, xã hội của nước ta còn thấp, các chính sách an sinh xã hội, quy định pháp lý về thanh toán, kiểm soát nguồn thu chưa đồng bộ, người dân chưa có thói quen sử dụng tiền mặt trong sinh hoạt thì tính khả thi của Luật thuế Thu nhập cá nhân còn chưa cao. Hiện có một bộ phận rất lớn người dân hoạt động sản xuất kinh doanh tự do, không thực hiện luân chuyển tiền qua hệ thống nhân hàng, cơ quan thuế không thể kiểm soát được thu nhập của họ là bao nhiêu để đánh thuế. Luật thuế Thu nhập cá nhân do đó chỉ đánh thuế đối với những người làm công ăn lương, cán bộ công chức. Điều đó dẫn đến những bất bình đẳng trong việc đóng thuế, vi phạm tính công bằng, đi ngược lại mục đích của luật là phân phối thu nhập, giảm khoảng cách giàu nghèo.
Thứ hai, bất cập về sự cân bằng giữa thành thị và nông thôn
Hiện nay, người dân và công chức sống tại các khu đô thị luôn chịu áp lực giá, phí, lệ phí, thuế… cao hơn các vùng khác. Bên cạnh đó, bản thân các điều tra xã hội học đều cho thấy Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh đều đã lọt vào danh sách có giá sinh hoạt đắt đỏ trong khu vực và thế giới.
Đại đa số người có thu nhập cao là ở thành phố lớn, nơi có nhiều loại và mức độ chi phí lớn. Tuy nhiên, Luật đã chưa tính hết được các yếu tố hình thành chi phí trong đời sống thực tế. Chúng ta đang hoan nghênh và áp dụng Nghị định số 167/2023/NĐ-CP ngày 16/11/2023 quy định mức lương tối thiểu thành 03 vùng và Nghị định số 110/2024/NĐ- CP 10/10/2024 quy định mức lương tối thiểu phân thành 04 vùng và sẽ có hiệu lực từ ngày 01/01/2025. Sẽ là có lý hơn khi luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 nên tính đến chênh lệch thu nhập như đã quy định mức lương tối thiểu phân theo vùng nhằm đảm bảo tính công bằng và khả năng tận thu cho Ngân sách nhà nước một cách hợp lý.
2.3.2.2. Những bất cập trong quy định đối tượng miễn thuế
Tại điều 4, luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 có quy định 14 nhóm thu nhập được miễn thuế khác nhau. Trong đó, có một số khoản có thể dễ dàng lợi dụng để lách luật: Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Thứ nhất, Khoản 1 Điều 4 Luật Thuế Thu nhập cá nhân 2023 quy định: “thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản giữa vợ với chồng, cha đẻ, mẹ đẻ với con đẻ; cha nuôi, mẹ nuôi với con nuôi; cha chồng, mẹ chồng với con dâu; cha vợ, mẹ vợ với con rể; ông nội, bà nội với cháu nội; ông ngoại, bà ngoại với cháu ngoại; anh chị em ruột với nhau” thì được miễn thuế Thu nhập cá nhân. Lợi dụng quy định này, nhiều trường hợp đã sử dụng mối quan hệ bắc cầu để trốn thuế, gây thất thu cho Ngân sách nhà nước.
Cụ thể, hai chị em dâu chuyển nhượng BĐS cho nhau là đối tượng phải nộp thuế. Nhưng để lách luật, người chị dâu làm thủ tục chuyển nhượng cho bố chồng, sau đó bố chồng lại chuyển nhượng tiếp cho người em dâu. Cả hai lần chuyển nhượng này đều thuộc đối tượng được miễn thuế. Thế là từ việc phải nộp thuế, hai chị em dâu chịu khó đi vòng, chuyển nhượng bắc cầu để tránh phải nộp thuế, tất yếu gây thất thu cho Ngân sách nhà nước
Thứ hai, Tại khoản 2, điều 4, luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 quy định: Thu nhập từ chuyển nhượng nhà ở, quyền sử dụng đất ở và tài sản gắn liền với đất ở của cá nhân trong trường hợp cá nhân chỉ có một nhà ở, đất ở duy nhất thì được miễn thuế; đồng thời người chuyển nhượng bất động sản tự khai và chịu trách nhiệm về tính trung thực về kê khai của mình. Tuy nhiên, trong bối cảnh hệ thống thông tin quản lý cá nhân của cơ quan quản lý nhà nước, trong đó có ngành thuế còn chưa đáp ứng; công tác kiểm tra, đối chiếu cần rất nhiều thời gian thì ít nhất trong vài năm đầu, cơ quan chức năng không thể kiểm soát được từng cá nhân có bao nhiêu nhà ở, đất ở. Đây chính là kẽ hở để không ít người có nhiều nhà ở, đất ở khi chuyển nhượng sẵn sàng kê khai là tài sản duy nhất để không phải nộp thuế. Điều này vi phạm tiêu chí công bằng và tiêu chí hiệu quả. Thiết nghĩ, đã là thuế thu nhập cá nhân đánh vào thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản thì bất kỳ cá nhân nào có bất động sản thì cũng phải nộp thuế cho nhà nước không phân biệt số lượng sở hữu.
2.3.2.3. Bất cập trong cách tính thuế và căn cứ tính thuế
Thứ nhất, bất cập trong việc thống nhất cách tính thuế giữa các đối tượng chịu thuế khác nhau.
Có thể nói, việc chuyển cá nhân kinh doanh sang nộp thuế Thu nhập cá nhân là một tiến bộ lớn của luật thuế lần này. Tuy nhiên luật thuế lại không thống nhất được căn cứ tính thuế đối với các nhóm thu nhập chịu thuế khác nhau. Cụ thể, trong khi các nhóm 1, 3, 4 và 5 xác định thu nhập chịu thuế chỉ là khoản lãi ròng hoặc chênh lệch giữa tổng thu trừ tổng chi phí cần thiết để tạo ra tổng thu đó, thì ở nhóm 7 – thu nhập từ bản quyền, người nộp thuế phải chịu thuế Thu nhập cá nhân cho phần thu nhập không được trừ đủ các chi phí cần thiết theo nguyên tắc này. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Ví dụ, để có được khoản thù lao nhuận bút 4 – 5 triệu đồng cho một báo cáo khoa học hoặc một số bài báo, nhà khoa học hoặc nhà báo phải chi phí rất nhiều tiền cho điện năng, máy tính, phô-tô, mua, dịch tài liệu, làm thí nghiệm hoặc tiền khảo sát, điều tra, gọi điện thoại… Vậy mà họ không hề được khấu trừ các chi phí này trong tiền thù lao nhuận bút đó trước khi chịu thuế.
Điều này vi phạm nguyên tắc công bằng thống nhất khi xây dựng một luật thuế, ắt sẽ gây ra sự bất bình cho những người nghiên cứu khoa học, triển khai công nghệ mới.
Thứ hai, Tại khoản 3, mục II, phần B, thông tư số 84/ TT – BTC ban hành ngày 30/09/2024 quy định giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất là giá thực tế ghi trên hợp đồng, tại thời điểm chuyển nhượng nhưng không thấp hơn giá đất do UBND tỉnh, thành phố quy định. Thực tế trên thị trường bất động sản, giá đất mua bán thường cao hơn giá đất do UBND tỉnh, TP quy định. Nhưng vì lợi ích của cả người mua và người bán, nên họ thường thoả thuận ghi giá trên hợp đồng chuyển nhượng thấp hơn thực tế. Và để được cơ quan nhà nước chấp nhận hồ sơ, họ chỉ ghi trên hợp đồng mức giá ngang hoặc cao hơn chút đỉnh so với giá UBND tỉnh, TP quy định. Như thế sẽ được nộp thuế thấp hơn số thực tế phải nộp. Kết quả là, cả đôi bên mua bán đất cùng có lợi, chỉ riêng Nhà nước chịu thất thu thuế. Hơn nữa, điều này cũng tạo tâm lý bất bình trong quần chúng khi có thể là cùng một mức giá chuyển nhượng mà một số người phải nộp một mức thuế cao hơn, vi phạm tính công bằng của một sắc thuế.
2.3.2.4. Bất cập ngưỡng thuế và biểu thuế suất.
Tỷ lệ thống nhất mức khởi điểm bắt đầu phải chịu thuế thu nhập cá nhân là 5 triệu đồng/tháng cho người nộp thuế, giảm trừ thêm cho mỗi người phụ thuộc 1,6 triệu đồng/tháng có tỷ lệ đại biểu Quốc hội bỏ phiếu thông qua ít nhất: 64,91% tương đương với 115 Đại biểu không tán thành với mức khởi điểm phải chịu thuế này.
Ngay tại thời điểm xây dựng Luật Thuế Thu nhập cá nhân, đã có quá nhiều ý kiến chuyên gia phản biện rằng mức khởi điểm chịu thuế quá thấp. Đặc biệt, các mức thuế suất, giảm trừ gia cảnh… không tính đến yếu tố trượt giá. Tất cả các mức giảm trừ gia cảnh, khởi điểm chịu thuế… đều cho thấy sự bất cập giữa thu nhập chịu thuế và chi tiêu thực tế trong cơn bão giá. Luật chỉ khả thi và huy động được khả năng đóng góp của nhân dân khi mức thu nhập phải đảm bảo nhu cầu tiêu dùng, sinh hoạt phí và tích luỹ tối thiểu. Căn cứ vào những tiêu chí này thì sẽ thấy, mức khởi điểm chịu thuế 5 triệu đồng/tháng là còn thấp.
Theo Cục thống kê, Chỉ số giá tiêu dùng 10 tháng đầu năm 2024 so với cùng kỳ năm 2023 là 123,15%. Luật thuế Thu nhập cá nhân ban hành tháng 11/2023, từ đó đến nay tỷ lệ lạm phát tăng khoảng 23,0%, như vậy, mức khởi điểm chịu thuế đã trượt giá lên 4.920.000 đồng và mức giảm trừ gia cảnh tăng 1.968.000 đồng. Điều này vi phạm tính “thuận tiện” của một luật thuế khi luật thuế này không có khả năng thích ứng với những sự thay đổi của hoàn cảnh kinh tế, cụ thể ở đây là vấn đề lạm phát và tính trượt giá. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
So sánh với mức thuế suất, sự bất hợp lý còn rõ hơn khi mức thuế đều rất cao. Cách đánh thuế luỹ tiến cao (bậc 7 lên đến 35%) thực chất sẽ phản tác dụng khi làm xói mòn sự hăng say làm giàu chính đáng; giảm năng suất lao động. Sẽ thật bất công nếu như người ta càng vắt óc, vắt sức ra để kiếm được nhiều tiền lại càng bị đánh thuế cao. Các mức thuế luỹ tiến 5,6,7 trong bậc luỹ tiến (tương đương với mức 25%, 30% và 35%) đã đánh vào đối tượng là người có tài, người có khả năng làm giàu. Điều đó sẽ phản tác dụng vì sự công bằng, bình quân chủ nghĩa khi nhiều người bất bình và cho rằng đây là sự tước đoạt của người này để chia cho người khác.
Mức thuế suất cao chưa hẳn đã là tận thu cho Ngân sách nhà nước. Như đã nói ở trên, những người có mức thu nhập cao sẽ tìm mọi cách để hạ thu nhập của mình xuống như việc nhận con nuôi, nhận phụ cấp, nuôi dưỡng người tàn tật,…nhằm “lách luật”. Khi đó chúng ta lại cần thêm chi phí cho công tác thanh kiểm tra. Ngược lại, nếu như luật quy định một mức thuế suất vừa phải sẽ khuyến khích người dân tự giác kê khai nộp thuế. Số thuế thu được trên một cá nhân có thể giảm xuống, nhưng do có nhiều người đi nộp thuế nên doanh thu thuế hẳn sẽ tăng lên. Vả lại, mức sống của dân ta hiện rất thấp so với các nước trong khu vực và trên thế giới, vì vậy, không nên áp dụng ngay một lúc mức mức lũy tiến lên đến 35% được. Hãy so sánh với Singapore, một đảo quốc có mức thu nhập bình quân đầu người rất cao 26.892 USD (năm 2021), trong khi đó, mức thuế thu nhập cá nhân cao nhất chỉ 20%.
2.3.2.5. Bất cập về mức giảm trừ gia cảnh
Theo điều 19, luật thuế Thu nhập cá nhân 2023: mức giảm trừ gia cảnh cho cá nhân nộp thuế là 4 triệu đồng/tháng. Đây làm một mức rất thấp so với thời điểm ngay khi luật thuế được ban hành vào năm 2023 và dường như là quan tâm quá ít tới yếu tố lạm phát và trượt giá. Để làm rõ hơn về vấn đề này, chúng ta có thể làm một bài toán như sau: Chẳng hạn 01 người sống ở Thành phố Buôn Ma Thuột – tỉnh Dak Lak, anh ta phải chi phí các khoản cho 1 tháng như sau:
Như vậy, với mức 4 triệu đồng/tháng, một cá nhân ở Buôn Ma Thuột chỉ đủ chi tiêu ở mức tối thiểu, chưa kể các thành phố lớn như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh có vật giá đắt đỏ hơn nhiều thì làm sao đủ chi tiêu cho nhu cầu tối thiểu?; trong khi anh ta không thể có chi phí để học tập thêm, tham gia các nhu cầu giải trí, du lịch và đặc biệt là… mãi mãi anh ta không thể có tích luỹ để mua nhà hay giải quyết công việc gì lớn có giá trị vài chục triệu đồng trở lên. Điều đó cho thấy mức khởi điểm chịu thuế thấp sẽ không cho người dân có cơ hội tích luỹ, không mang tính “khoan thư sức dân” mà mang tính “tận thu”. Và do đó sẽ khó có thể tạo ra xã hội giàu có theo tinh thần dân giàu, nước mạnh. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Điều này vi phạm tính thuận tiện của một luật thuế khi luật thuế này không có khả năng thích ứng với những sự thay đổi của hoàn cảnh kinh tế, cụ thể ở đây là vấn đề lạm phát và tính trượt giá. Như vậy, rất có thế, chỉ sau năm nay thôi, mặt bằng lương và giá cả sẽ tăng lên, khi đó rất có thể chúng ta lại phải bổ sung, xây dựng một luật thuế Thu nhập cá nhân mới để điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh trong một tương lai rất gần.
Trong giảm trừ gia cảnh không tính đến giảm trừ cho những người có nhu cầu đi học tiếp để nâng cao trình độ như đại học, cao học, nghiên cứu sinh, đi học thêm để lấy các chứng chỉ hành nghề chuyên nghiệp quốc tế như CFA, ACCA,…Trong khi chúng ta có thể thấy rõ một điều rằng, nhu cầu đi học tiếp để nâng cao trình độ là một nhu cầu ngày càng phổ biển và không thiếu. Chính vì thế với mức khởi điểm thu nhập để tính thuế suất như vậy sẽ là một rào cản đối với những người có nhu cầu học lên cao. Điều này vi phạm tiêu chí công bằng theo chiều ngang khi mà những người có mức thu nhập như nhau, mức chi phí chính đáng khác nhau nhưng vẫn phải nộp một khoản thuế như nhau.
Bên cạnh đó, Điều 19 luật thuế Thu nhập cá nhân 2023 cũng quy định mức giảm trừ gia cảnh đối với người phụ thuộc là 1,6 triệu đồng cho các đối tượng không có khả năng lao động mà người nộp thuế phải trực tiếp nuôi dưỡng. Điều này tạo ra một kẽ hở là có nhiều người có thu nhập ở mức cao làm thủ tục nhận con nuôi, hoặc nuôi dưỡng các đối tượng khác mà trên thực tế không trực tiếp chăm sóc. Họ làm thế để hạ mức thu nhập tính thuế xuống mức lũy tiến thấp hơn hòng giảm hoặc trốn khoản thuế đáng lẽ phải nộp. Vì vậy, doanh thu thuế có thể sẽ bị giảm xuống. Hơn nữa, với các khoản giảm trừ cho người phụ thuộc này, cơ quan thu thuế sẽ phải tổ chức thêm một bộ phận giải quyết, thanh, kiểm tra các giấy tờ liên quan tới việc chứng minh giảm trừ gia cảnh. Việc này làm tăng chi phí trong công tác thu thuế. Doanh thu giảm, chi phí tăng, hiệu quả thu thuế tất yếu sẽ giảm xuống.
2.3.2.6. Bất cập về vấn đề đánh thuế thu nhập cá nhân khi chuyển nhượng chứng khoán
- Thứ nhất, bất cập đối với thị trường chứng khoán
Việc áp thuế Thu nhập cá nhân đối với thị trường chứng khoán vừa khó khăn trong công tác thi hành vì vậy sẽ vi phạm tiêu chí hiệu quả và tiêu chí thuận tiện, vừa gây thêm những lo lắng cho nhà đầu tư cũng như các công ty chứng khoán. Việc áp thuế sẽ có thể là rào cản lớn đối với thị trường chứng khoán. Mức thuế 25% đối với thu nhập từ chứng khoán và bất động sản cũng khiến giới kinh doanh hoang mang. Ví dụ: nếu như trong 1 năm, nhà đầu tư rủi ro và lỗ 60 triệu đồng thì nhà đầu tư phải chịu. Nhưng ở năm tiếp theo, nếu nhà đầu tư lãi được 60 triệu thì mất đứt 15 triệu tiền thuế. Với cách đánh thuế này, rõ ràng nhà đầu tư vừa phải chịu rủi ro, vừa phải chịu thiệt thòi. Trong khi đó, các quốc gia và vùng lãnh thổ trong khu vực như Hồng Kông, Singapore, Thái Lan… không đánh thuế vào chuyển nhượng chứng khoán, còn Trung Quốc thì áp dụng mức thuế rất thấp.
- Thứ hai, Repo chứng khoán đánh thuế trùng Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
Dịch vụ Repo chứng khoán đang được áp dụng rộng rãi trên thị trường. Khi nhà đầu tư và công ty chứng khoán thực hiện hợp đồng mua bán nhưng về thực chất việc repo chứng khoán hiện nay không khác gì cầm cố chứng khoán để vay tiền. Đối với nhà đầu tư đã chọn phương thức nộp thuế trên giá chuyển nhượng chứng khoán từng lần theo thuế suất 0,1%, một khi đã thực hiện bán cho công ty chứng khoán là phải chịu thuế. Đến kỳ hạn, nhà đầu tư mua lại chứng khoán từ Công ty, sau đó bán ra thị trường sẽ phải chịu một lần thuế nữa. Trường hợp giá chứng khoán giảm đến tỷ lệ công ty chứng khoán phải thanh lý, nhà đầu tư chỉ phải chịu thuế 1 lần nhưng mức giá chịu thuế sẽ không đúng với giá bán thực tế, có thể cao hơn hoặc thấp hơn.
Dịch vụ repo chứng khoán được nhiều công ty áp dụng rộng rãi, đã góp phần tăng thanh khoản cho thị trường. Tuy nhiên, cho đến nay các cơ quan quản lý nhà nước chưa quy định về dịch vụ này. Có khả năng các công ty chứng khoán và nhà đầu tư sẽ tìm cách “lách” để không nộp thuế trùng lắp. Hai bên cũng sẽ ký vào một hợp đồng mua bán. Theo đó, công ty chứng khoán tạm ứng cho nhà đầu tư một khoản tiền, thoả thuận đến một thời điểm trong tương lai sẽ thực hiện mua bán chứng khoán. Khi đến thời điểm này, hai bên cùng huỷ hợp đồng, nhà đầu tư trả tiền tạm ứng cộng một khoản phí.
Bất cập trong Repo chứng khoán vừa khiến cơ quan thuế khó quản lý, vừa khiến cho đối tượng chịu thuế này lo nghĩ tìm cách lách luật. Chính vì vậy hiệu qủa thu thuế sẽ không cao.
2.3.2.7. Bất cập về thủ tục hành chính
Từ khi luật thuế Thu nhập cá nhân ra đời, có thể nói luật này đã lập kỷ lục về số văn bản dưới luật đi kèm, tính đến thời điểm tháng 02/2026 đã có hơn 30 văn bản quy phạm pháp luật được ban hành để hướng dẫn thực thi luật này. Ngày 30/9/2024, Thông tư 84/2024/TT-BTC hướng dẫn về thuế Thu nhập cá nhân được Bộ Tài chính ban hành. Với nội dung dài hơn 60 trang, 28 biểu mẫu, chắc chắn cả cơ quan thuế và người nộp thuế sẽ có rất nhiều việc liên quan tới rất nhiều loại giấy tờ cần làm để thực thi luật này. Việc giảm trừ gia cảnh quy định rất nhiều giấy tờ, thủ tục xác nhận cần khoảng hơn 30 loại giấy tờ. Luật gia Hữu Dung nhận xét: Nếu một người nộp thuế phải tham gia tất cả quy trình trên thì có lẽ “cả năm chỉ đi lo thủ tục thuế” Sẽ là quá bất cập, nhiêu khê, phức tạp khi một người có thu nhập, sau khi giảm trừ gia cảnh thì không còn phải nộp thuế Thu nhập cá nhân, nhưng lại vẫn phải đáp ứng đầy đủ các loại giấy tờ, thủ tục như trên và rõ ràng cơ quan thuế cũng mất nhiều công sức mà thực chất không thu được một đồng tiền thuế nào. Điều này rõ ràng đã vi phạm đồng thời cả tiêu chí hiệu quả và tiêu chí thuận tiện trong việc xây dựng một sắc thuế. Việc giảm trừ gia cảnh với 1,6 triệu đồng/tháng cho người phụ thuộc sẽ là rất phức tạp. Cơ quan thuế có thể sẽ đau đầu với khái niệm “người phụ thuộc”, bởi với mối quan hệ gia đình của Việt Nam thì số lượng có thể sẽ rất nhiều, và khái niệm này sẽ là rất rộng khi cá nhân được quyền nhận con nuôi. Việc xác nhận người phụ thuộc sẽ do cơ quan hành chính thực hiện, đây hoàn toàn có thể là mắt xích làm nảy sinh tiêu cực; trong khi cơ quan thuế không thể quản lý nổi đối tượng này. Khóa luận: Hoàn thiện vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập.
CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ:
===>>> Khóa luận: Giải pháp vướng mắc trong hệ thống thuế thu nhập
