Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu

Chia sẻ chuyên mục Đề tài Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm Khóa luận tốt nghiệp tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài Khóa luận tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm Khóa Luận thì với đề tài Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trong những năm gần đây dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này. 

I. Đánh giá sơ bộ năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam thông qua một số chỉ tiêu cơ bản

1. Về qui mô và số lượng doanh nghiệp

Tính đến cuối năm 2025 thì cả nước có khoảng 10177 doanh nghiệp và chi nhánh có hoạt động xuất khẩu (tăng 902 so với năm 2024).

Trong đó:

  • Tỉ lệ doanh nghiệp Nhà nước là 19.6% (giảm 2,3% so với 2024)
  • Tỉ lệ doanh nghiệp ngoài quốc doanh là 70,2% (tăng 25.7% so với 2024).

Số lượng doanh nghiệp xuất khẩu tăng mạnh ở khu vực ngoài quốc doanh, số doanh nghiệp xuất khẩu là doanh nghiệp Nhà nước giảm. Sở dĩ có tình trạng như vậy là do doanh nghiệp Nhà nước được sắp xếp và tổ chức lại, thực hiện cổ phần hoá chuyển qua khu vực ngoài quốc doanh.

Các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam có qui mô vừa và lớn chiếm đa số.

Trong tổng số hơn 10000 doanh nghiệp hoạt động xuất khẩu thì:

  • Số doanh nghiệp dưới 50 lao động chiếm khoảng 45.9%
  • Số doanh nghiệp có từ 50 đến dưới 300 lao động chiếm 27,6%
  • Số doanh nghiệp có từ 300 đến dưới 500 lao động chiếm 18.1%
  • Số doanh nghiệp có trên 500 lao động chiếm 8,4% Theo qui mô vốn sản xuất kinh doanh thì:
  • Số doanh nghiệp có vốn dưới 10 tỷ đồng chiếm 50,5%
  • Số doanh nghiệp có vốn từ 10 tỷ đến dưới 50 tỷ chiếm 31,2 %
  • Số doanh nghiệp có số vốn từ 50 đến dưới 200 tỷ chiếm 13,4%
  • Số doanh nghiệp có qui mô trên 200 tỷ chiếm 4,9%

Nhìn chung, tốc độ tăng trưởng về vốn của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trong những năm gần đây có sự khởi sắc đáng kế. Sự tăng trưởng ổn định cả về qui mô lẫn số lượng này cho thấy những dấu hiệu đáng hi vọng về khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu nước ta trên thị trường thế giới.

2. Về mô hình tổ chức và quản lí Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Nhìn chung, mô hình tổ chức, quản lí của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam là tương tự như các mô hình phổ biến trên thế giới, do đó quá trình ra quyết định trong doanh nghiệp xét về mặt lí thuyết là không có sự khác biệt lớn khi đem so sánh trên mặt bằng quốc tế. Tuy nhiên trên thực tế lại tồn tại nhiều vấn đề về mô hình tổ chức và quản lí của doanh nghiệp làm ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu nước ta trên trường quốc tế. Các doanh nghiệp xuất khẩu 100% vốn Nhà nước tuy có thực hiện đổi mới cơ cấu tổ chức nhưng nhìn chung vẫn còn nhiều tàn tích của hình thức quản lí của nền kinh tế bao cấp, tư tưởng còn ỷ lại nhiều vào sự bảo hộ của Nhà nước, đổi mới chưa triệt để… làm cho năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xét trên yếu tố cơ cấu quản lí, tổ chức còn thấp. Mô hình quản lí, tổ chức của các công ty cổ phần cũng còn nhiều bất cập, thường có sự lẫn lộn giữa quản lí và điều hành theo thông lệ quốc tế, dẫn đến những mâu thuẫn nội bộ không đáng có, làm giảm hiệu quả cạnh tranh. Đối với doanh nghiệp cổ phần được hình thành từ cổ phần hoá doanh nghiệp Nhà nước thì tình hình phức tạp hơn; đặc biệt là các doanh nghiệp vẫn còn cổ phần Nhà nước (cổ phần chi phối, cổ phần đặc biệt…). Các quyết định lớn của doanh nghiệp như đầu tư vào đâu? thay đổi thị trường sản phẩm như thế nào?… thường bị chậm do ách tắc ở bản thân người đại diện cổ phần Nhà nước (nảy sinh vấn đề không biết lấy ý kiến của cá nhân, tổ chức hay cơ quan nào); hoặc do bị cổ đông Nhà nước can thiệp đòi quyền quyết định. Sự chậm trễ trong qui trình ra quyết định ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, là một trong những nguyên nhân dẫn tới việc năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta xét về mô hình tổ chức và quản lí doanh nghiệp còn chưa cao trên trường quốc tế.

3. Về nguồn nhân lực

Lực lượng lao động làm việc trong các doanh nghiệp xuất khẩu khá dồi dào, lực lượng lao động trẻ tương đối lớn. Thực tế 3 năm qua, các doanh nghiệp xuất khẩu đã tiếp nhận mới mỗi năm gần 60 vạn lao động, song thực trạng là tỉ lệ lao động có tay nghề cao, lao động có kĩ thuật được đào tạo một cách có hệ thống vẫn còn thấp, phải chăng đây là vấn đề về chất lượng lao động. Ta có đủ, thậm chí thừa về mặt số lượng, nhưng lại quá yếu và thiếu về trình độ tay nghề của người lao động. Theo số liệu điều tra doanh nghiệp xuất khẩu hàng năm thì số lao động là cán bộ khoa học kĩ thuật năm 2020 chiếm khoảng 8,1%, đến năm 2022 còn 6,8%, đến năm 2024 tỉ lệ này là 6,5%; số lao động có tay nghề cao, công nhân kĩ thuật cũng có xu hướng giảm tương đối. Như vậy, lao động được thu hút vào khu vực xuất khẩu ngày càng tăng nhanh, nhưng cơ cấu lao động có trình độ kĩ thuật, lao động được đào tạo bài bản lại giảm. Điều đó cho thấy nghiệp vụ đào tạo nghề cho người lao động không đáp ứng được nhu cầu của nền kinh tế nói chung và của khu vực các doanh nghiệp xuất khẩu nói riêng.

Với thực trạng về nguồn nhân lực nêu trên, chúng ta có thể dễ dàng nhận ra một số hạn chế cơ bản trong cơ cấu của lực lượng lao động: thiếu hụt lao động được đào tạo kỹ năng thực hành, mất cân đối trong phân bố lao động có chất lượng giữa vùng và khu vực, tụt hậu về kỹ thuật và công nghệ hiện đại. Đây là một trong những đặc điểm cố hữu, tồn lại trong một thời gian dài làm cho năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam còn thấp so với các nước trong khu vực nói riêng và trên thế giới nói chung.

4. Về sản phẩm của các doanh nghiệp xuất khẩu Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Trước yêu cầu của thị trường ngày càng cao, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đã quan tâm đến yếu tố chất lượng sản phẩm và xây dựng chiến lược sản phẩm để đáp ứng nhu cầu của khách hàng và thị trường. Tuy nhiên, các sản phẩm của doanh nghiệp có đặc điểm là: yếu tố tư bản vốn trong cấu thành sản phẩm thấp, hàm lượng tri thức và công nghệ trong sản phẩm không cao, chủ yếu dựa vào yếu tố lao động (gạo, thuỷ sản) hoặc điều kiện tự nhiên, chất lượng sản phẩm chưa thực sự có ưu thế rõ rệt trên thị trường thế giới, năng suất lao động thấp. Mặt hàng xuất khẩu chiếm tỉ trọng lớn là các mặt hàng khai thác từ thiên nhiên có qua sơ chế như dầu thô, gỗ, thuỷ sản gạo… Có thể thấy nhận xét trên thể hiện khá rõ trong tỉ trọng mặt hàng xuất khẩu chủ yếu năm 2026 dưới đây:

  • Biếu 2.1: Tỉ trọng mặt hàng xuất khẩu chủ yếu năm 2026

Nhìn chung, tính độc đáo của sản phẩm không cao, trừ số ít sản phẩm mang đậm bản sắc tự nhiên và văn hóa đặc thù như hàng thủ công mỹ nghệ… các sản phẩm khác còn lại hầu như luôn đi sau các nước khác về kiểu dáng, tính năng, thậm chí nhiều sản phẩm tiêu dùng và công nghiệp lạc hậu so với thế giới nhiều thế hệ, giá trị gia tăng sản phẩm trong tổng giá trị của sản phẩm nói chung còn thấp hơn nhiều so với mức trung bình của thế giới.

Hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam chủ yếu phải nhập khẩu nguyên vật liệu cho sản xuất. Ngay cả các sản phẩm xuất khẩu có sự tăng trưởng cao trong nhiều năm qua như: hàng dệt may, da giày, chế biến thực phẩm và đồ uống, sản phẩm thép và kim loại màu… cũng phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu, bán thành phẩm nhập khẩu. Nhiều nhóm sản phẩm xuất khẩu có tỷ trọng chi phí cho nguyên vật liệu chiếm trên 60% giá thành sản phẩm như: giấy in, giấy viết, phôi thép và thép cán, lốp xe các loại… Việc nhập khẩu với số lượng lớn nguyên vật liệu cũng sẽ gây tác động trực tiếp tới tính chủ động của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trong việc lập kế hoạch kinh doanh và tới giá thành do phụ thuộc vào biến động giá cả nguyên liệu nhập khẩu, biến động tỷ giá hối đoái… Ngoài ra, việc phải nhập khẩu các nguyên liệu phục vụ sản xuất trong nước cũng sẽ làm phát sinh thêm nhiều khoản chi phí khác như, chi phí vận chuyển, chi phí các thủ tục hải quan, chi phí cảng, chi phí bảo hiểm….

Chi phí dịch vụ hạ tầng phục vụ sản xuất công nghiệp như: điện, viễn thông, cảng biển, vận tải ở Việt Nam cũng được đánh giá là cao hơn mức trung bình của các nước trong khu vực Chẳng hạn, cước viễn thông quốc tế Việt Nam cao hơn so với các nước trong khu vực từ 50-80% (Thái Lan, Malaixia, Inđônêxia, Singapo), cước vận tải đường biển container cao hơn 40-50% so với Malaixia và Singapore. Theo thống kê sơ bộ, ngoài các khoản chi phí cho dịch vụ vận tải và chi phí thông thường khác, một doanh nghiệp trong quá trình xuất nhập khẩu hàng hóa qua đường biển hoặc đường hàng không phải chịu thêm khoảng 20 loại phí khác, với cách tính phí cũng khác nhau ở mỗi cảng và mỗi đại lý vận tải (ví dụ như: phí đại lý, phí dỡ hàng, phí nâng hạ và chuyển bãi container, phí lưu kho bãi…). Tất cả các khoản chi phí này đều có ảnh hưởng rất lớn tới chi phí sản xuất, giá thành sản phẩm và sức cạnh tranh của sản phẩm cũng như doanh nghiệp. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Với những tồn tại trên đây, có thể thấy khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu nước ta xét theo phương diện sản phẩm còn chưa cao, trừ các mặt hàng nông sản như gạo, cà phê… đòi hỏi các doanh nghiệp cần có những nỗ lực lớn để cải thiện chính sách sản phẩm nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm xuất khẩu Việt Nam.

5. Chiến lược phân phối

Tầm hoạt động và mạng lưới phân phối doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp vẫn áp dụng hình thức các kênh phân phối qua các trung gian thương mại nên chưa thiết lập được hệ thống phân phối hàng hóa đến đại lý hoặc người tiêu dùng cuối dùng. Với phương thức này, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam không thể kiểm soát được quá trình phân phối và tiêu thụ sản phẩm của họ và không thể nắm bắt trực tiếp những thông tin phản ánh tình hình thị trường. Hiện nay, có một số doanh nghiệp đã tận dụng được các đại lý để phân phối bán lẻ, mà chưa chú trọng đến việc nghiên cứu đặc điểm của thị trường gồm đặc tính của các tập khách hàng (cá nhân, tổ chức, khách hàng mục tiêu, tiềm năng, đối thủ cạnh tranh…), đặc tính của sản phẩm (tính dễ hư hỏng, tính mùa vụ, đặc điểm kỹ thuật của sản phẩm…), đặc điểm môi trường (điều kiện kinh tế, khả năng quản lý, quy định ràng buộc về pháp lý, điều kiện địa lý, giao thông, vận chuyển…). Xác lập hệ thống này còn mang tính chất “phi vụ” chứ chưa hình thành được chiến lược về kênh phân phối chuẩn.

So với nhiều công cụ cạnh tranh khác, hệ thống kênh phân phối của hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vẫn chưa được quan tâm đúng mức và còn tồn tại nhiều hạn chế. Đối với các doanh nghiệp Nhà nước, kênh phân phối vẫn còn mang nhiều dấu ấn của thời kỳ bao cấp. Đối với những doanh nghiệp ngoài quốc doanh, một bộ phận vẫn còn tổ chức kênh phân phối theo kiểu trao đổi đơn (bên mua và bên bán chỉ quan hệ với nhau một lần), một bộ phận khác tổ chức kênh phân phối theo kiểu tự nhiên, không hề có tác động quản lý điều khiển theo hướng có mục tiêu.

Hoạt động xúc tiến hỗn hợp của các doanh nghiệp còn ở trình độ thấp, giản đơn và không mang lại hiệu quả thiết thực. Nhiều doanh nghiệp mới chỉ dừng lại ở mức in ấn và phát hành các tờ rơi giới thiệu về doanh nghiệp. Có rất ít doanh nghiệp xây dựng được chương trình xúc tiến hỗn hợp để giới thiệu sản phẩm cho khách hàng. Chi phí dành cho quảng cáo còn quá thấp, chỉ dưới 1% doanh thu là quá nhỏ so với doanh nghiệp nước ngoài như Coca Cola là 20% và Sony là l0%, chất lượng quảng cáo còn rất yếu do thiếu chuyên gia trong lĩnh vực này. Hình thức quảng cáo của các doanh nghiệp vẫn chủ yếu là xuất bản các tập catalogue, brochure với nội dung đơn điệu, không mang dấu ấn của quảng cáo cho thị trường hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Tỷ lệ doanh nghiệp xuất khẩu nối mạng Internet còn rất chưa cao (54,4%). Bên cạnh đó số doanh nghiệp áp dụng thương mại điện tử còn quá ít, hiện chỉ có 12% doanh nghiệp có website, 28% tham gia có tính chất phong trào, còn lại 70% doanh nghiệp chưa tham gia, chưa biết sử dụng (trong khi công nghệ thông tin và thương mại điện tử là công cụ giúp cho chi phí gia nhập thị trường quốc tế ngày càng giảm). Việc quảng cáo thông qua các Công ty quảng cáo ở nước ngoài hầu như không được các doanh nghiệp sử dụng, hầu hết các doanh nghiệp chưa đủ khả năng tài chính và chưa được trang bị công nghệ để quảng cáo ở nước ngoài. Hiện nay, vẫn còn một bộ phận doanh nghiệp chưa tiến hành quảng cáo sản phẩm của mình vì nhiều lý do khác nhau. Trong đó, có 50% doanh nghiệp không quảng cáo vì lý do chi phí cho dịch vụ quảng cáo quá lớn, 25% doanh nghiệp không quảng cáo vì quy mô của doanh nghiệp nhỏ nên chưa có nhu cầu quảng cáo và 12,5% doanh nghiệp không quảng cáo vì không tìm được tổ chức cung cấp dịch vụ thích hợp.

6. Về vấn đề thương hiệu

Kết quả điều tra của Cục xúc tiến thương mại – Bộ Thương mại cho thấy, một số doanh nghiệp xuất khẩu đã quan tâm đến việc xây dựng và bảo hộ thương hiệu, tuy nhiên mới chỉ có 4,2% doanh nghiệp cho rằng thương hiệu là vũ khí trong cạnh tranh, 5,4% cho rằng thương hiệu là tài sản của doanh nghiệp, còn 30% cho rằng thương hiệu sẽ giúp bán được hàng với giá cao hơn và đem lại tự hào cho người tiêu dùng. Trong khi đó có đến 90% người tiêu dùng lại cho rằng thương hiệu là yếu tố quyết định khi họ lựa chọn mua sắm. Mặc dù vậy, việc đầu tư cho thương hiệu của doanh nghiệp xuất khẩu còn quá ít, có 80% doanh nghiệp xuất khẩu chưa có bộ phận chức năng lo quản lý nhãn hiệu, 74% doanh nghiệp đầu tư dưới 5% doanh thu cho việc xây dựng và phát triển thương hiệu, 20% không hề chi cho việc xây dựng thương hiệu. Việc xây dựng và phát triển thương hiệu của các doanh nghiệp xuất khẩu cũng gặp phải những khó khăn: 23% doanh nghiệp cho rằng có khó khăn về vốn và tài chính, nạn hàng giả và vi phạm bản quyền (19%), cơ chế, chính sách, thủ tục… (14%), nguồn nhân lực (11,8%), xây dựng chiến lược và cách thực hiện (8%), thủ tục hành chính (7,2%), giá dịch vụ (6,3%). Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu còn xem nhẹ vai trò của thương hiệu sản phẩm hoặc thương hiệu doanh nghiệp nên không đăng ký thương hiệu tại nước nhập khẩu. Điều đó đã làm cho doanh nghiệp bị mất thương hiệu trên thị trường thế giời đối với một số sản phẩm như: nước mắm Phú Quốc, bia Sài Gòn, may Việt Tiến, khóa Việt Tiệp, cà phê Trung Nguyên, Vinataba, Bia Hà Nội, Vifon…

7. Hoạt động nghiên cứu thị trường và lựa chọn thị trường mục tiêu Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Về hoạt động nghiên cứu thị trường của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam: theo một điều tra của tác giả với 175 doanh nghiệp xuất khẩu, có 16% số doanh nghiệp tiến hành nghiên cứu thị trường một cách thường xuyên, 84% số doanh nghiệp còn lại cho rằng công tác nghiên cứu thị trường không nhất thiết phải làm thường xuyên, họ chỉ tiến hành nghiên cứu trước khi có ý định xâm nhập thị trường. Một số liệu của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cho thấy, chỉ chưa đầy 10% số doanh nghiệp là thường xuyên khảo sát thị trường nước ngoài, chủ yếu là những doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp Nhà nước, 42% số doanh nghiệp thỉnh thoảng mới có các chuyến đi thăm thị trường nước ngoài, và khoảng 20% không một lần đặt chân lên thị trường ngoài nước. Các doanh nghiệp nhỏ và các doanh nghiệp tư nhân thì khả năng thâm nhập thị trường nước ngoài hầu như không có.

Hiệu quả của công tác nghiên cứu thị trường còn hạn chế và yếu kém, nhiều thị trường tiềm năng chưa được khai thác, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu đã phải chịu thua lỗ lớn và mất thị trường do không đi sâu vào nghiên cứu thị trường. Nhiều doanh nghiệp đã nhận thức được tầm quan trọng của công tác nghiên cứu thị trường và đã tiến hành nghiên cứu, song “lực bất tòng tâm”, vốn ít, ngân sách dành cho việc nghiên cứu thị trường rất hạn hẹp, khả năng thăm quan, khảo sát thị trường nước ngoài rất hạn chế vì mỗi chuyến đi chi phí khá tốn kém, hiệu quả không cao. Do khả năng tìm kiếm, khai thác và xử lý thông tin của cán bộ còn yếu, lợi ích đem lại không đủ bù chi phí.

Hoạt động nghiên cứu thị trường của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam nhìn chung chưa được tổ chức một cách khoa học, mà chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của người nghiên cứu là chính. Các doanh nghiệp còn rất hạn chế trong việc sử dụng công nghệ thông tin, công cụ toán học, thống kê trong nghiên cứu thị trường. Đa số các doanh nghiệp trên cơ sở thông tin thu thập được họ tiến hành phân tích bằng cảm tính rồi đưa ra dự báo. Các thông tin sơ cấp về thị trường không có đủ chi phí để thu thập, dẫn đến tình trạng đa số các doanh nghiệp kinh doanh thụ động, không chắc chắn.

Về việc xác định thị trường mục tiêu: các doanh nghiệp thường lựa chọn thị trường mục tiêu theo cách phản ứng lại với thị trường, thấy cơ hội của đoạn thị trường nào hấp dẫn thì tập trung vào đoạn thị trường đó. Chẳng hạn, khi hạn hán mất mùa ở Inđônêxia làm xuất hiện nhu cầu nhập khẩu gạo thì họ tập trung vào đó. Cũng tương tự như với thị trường Irắc về đổi lương thực lấy dầu và trả nợ thì các doanh nghiệp lại tập trung vào đoạn thị trường này. Tình trạng phổ biến diễn ra là các doanh nghiệp không chủ động tiếp cận với thị trường để chọn ra cho mình một thị trường mục tiêu, để từ đó có kế hoạch thâm nhập, giữ vững hay mở rộng thị trường.

Nhìn chung, công tác nghiên cứu thị trường của các doanh nghiệp Việt Nam còn yếu kém. Dịch vụ hỗ trợ hoạt động kinh doanh như nghiên cứu thị trường, thông tin kinh tế, ngân hàng dữ liệu… còn hạn chế. Trình độ khai thác và sử dụng thông tin của cán bộ còn thấp, sự quan tâm chưa đúng mức của lãnh đạo doanh nghiệp, cơ cấu tổ chức không tương ứng… Còn có những mặt hàng của doanh nghiệp Nhà nước đang được bảo hộ tuyệt đối (ưu đãi độc quyền) hoặc bảo hộ qua hàng rào thuế quan, trợ cấp (qua ưu đãi tín dụng và bù lỗ, miễn thuế…), thậm chí nhiều doanh nghiệp cố gắng luận chứng để Nhà nước tăng cường các biện pháp bảo hộ mạnh hơn để duy trì việc làm và thị phần. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

  • Biếu 2.2: 10 nước nhập khẩu hàng lớn nhất từ Việt Nam

8. Trình độ công nghệ

Nhìn chung, việc đầu tư đổi mới công nghệ của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam còn chậm; trình độ công nghệ lạc hậu, đặc biệt là chậm ứng dụng công nghệ thông tin và tự động hoá trong các lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp. Về trình độ cơ khí hoá, tự động hoá, mức độ thay thế sức lao động phổ thông bằng máy móc, thiết bị còn thấp; trong khi bản thân những máy móc thiết bị thì cũ kỹ, lạc hậu.

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu là doanh nghiệp Nhà nước, chỉ có một số ít đạt trình độ công nghệ hiện đại hoặc trung bình của thế giới và khu vực như các doanh nghiệp xuất khẩu linh kiện điện tử, linh kiện máy tính, doanh nghiệp xuất khẩu sợi, dệt… Số còn lại thườn lạc hậu spo với thế giới từ 10-20 năm. Đối với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh, máy móc ở các doanh nghiệp thường lạc hậu so với mức trung bình trên thế giới 2-3 thế hệ; tốc độ đổi mới quá chậm, ước tính khoảng 10%/năm.

Như vậy, xét về trình độ công nghệ, năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam là thấp, thậm chí là rất thấp, đòi hỏi đầu tư đáng kể để cải tiến.

Thêm vào đó, các doanh nghiệp thường xuyên không sử dụng hết công suất máy móc của mình

II. Thực trạng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trong một số ngành xuất khẩu chủ chốt Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

1. Các doanh nghiệp xuất khẩu hàng dệt may

1.1. Thực trạng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam

  • Về số lượng và qui mô doanh nghiệp

Theo báo cáo của Tổng công ty dệt may Việt Nam, tính đến cuối năm 2025, số lượng doanh nghiệp xuất khấu hàng dệt may ở nước ta là khoảng hơn 400 doanh nghiệp giải quyết công ăn việc làm cho gần 1 triệu lao động trên cả nước. Trong đó:

  • Doanh nghiệp Nhà nước chiếm khoảng 23.7%.
  • Doanh nghiệp ngoài quốc doanh chiếm 57,2%.
  • Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 19,1%.

Cơ cấu doanh nghiệp phân theo qui mô lao động theo số liệu thống kê năm 2025 là:

  • Doanh nghiệp có số lao động dưới 500 người chiếm khoảng 61,84%
  • Doanh nghiệp có số lao động từ 500 đến 1000 người chiếm 34,7%
  • Doanh nghiệp có số lao động lớn hơn 1000 người chiếm 3.46%

Thực trạng nguồn vốn đầu tư:

  • Vốn trong nước.

Giai đoạn 2011 – 2015: trong giai đoạn này, nguồn vốn đầu tư của các doanh nghiệp dệt may còn khá khiêm tốn, đạt khoảng 1.500 tỷ đồng.

Từ năm 2016 trở lại đây, nguồn vốn đầu tư cho ngành dệt may đã tăng lên rất nhiều so với giai đoạn trước đó. Tổng vốn đầu tư trong giai đoạn này được thể hiện ở bảng sau:

  • Bảng 2.1: Tổng vốn đầu tư trong nước cho ngành dệt may

Từ năm 2018 cùng với sự phát triển của nền kinh tế, nguồn vốn đầu tư của các doanh nghiệp dệt may đã tăng lên một cách đáng kể, đặc biệt là một số năm gần đây. Năm 2021, tổng số vốn đầu tư toàn ngành đạt 3200 tỷ đồng, gần = tổng mức đầu tư trong 3 năm 2017-2019, năm 2022 là 3579 tỷ đồng và năm 2024 tăng lên là 4295 tỷ đồng. Trong tổng vốn đầu tư toàn ngành Vinatex – đơn vị chủ đạo của ngành dệt may xuất khẩu Việt Nam vẫn chiếm tỷ lệ vốn khá lớn (tỷ lệ chiếm trên 50%). Mặt khác, trong giai đoạn này do nhận thức được sự tăng trưởng và phát triển của những thị trường nhập khẩu hàng dệt may nên toàn ngành đã tập trung đầu tư một số lương máy móc trang thiết bị, công nghệ mới để nâng cao chất lượng sản phẩm, cải tiến mẫu mã đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và quốc tế.

  • Nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Trong thời gian gần đây lượng vốn đầu tư trực tiếp của nước ngoài vào ngành dệt may Việt Nam gia tăng nhanh chóng. Tính đến hết tháng 12 năm 2025, trong tổng vốn đăng ký khoảng 2691,94 triệu USD, vốn thực hiện là 1162,92 tỷ USD – bằng 43,2% tổng số vốn đăng ký, thu hút trên 12300 người lao động. Trong đó, có hơn 125 dự án đầu tư vào ngành dệt và 237 dự án đầu tư vào ngành may. Trong tháng 6 đầu năm 2026, Bộ kế hoạch và Đầu tư đã phê duyệt thêm 21 dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài vào ngành dệt may Việt Nam (với 10 dự án ngành dệt, 9 dự án ngành may và bắt đầu có 2 dự án đầu tư sản xuất nguyên phụ liệu dệt may với số vốn 2,15tr USD sản xuất gia công chỉ may) với số tổng vốn đầu tư đăng ký là 73,0738 triệu USD; vốn bình quân 3.479 triệu USD/dự án, trong đó dự án có vốn đầu tư lớn nhất là dự án tại Đồng Nai của công ty TNHH Formosa Taffeta đến từ Đài Loan, với tổng vốn đầu tư 39 triệu USD.

  • Thực trạng thiết bị, công nghệ

Trong những năm qua, các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu Việt Nam đã tập trung đầu tư đổi mới thiết bị, công nghệ để nâng cao năng lực sản xuất của toàn ngành. Trong giai đoạn 2020-2026, các doanh nghiệp xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam nói chung, nhất là tổng công ty dệt may Việt Nam đã tập trung các nguồn lực để đầu tư và phát triển, đặc biệt là đầu tư cho thiết bị, máy móc công nghiệp của ngành để nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường khu vực và thế giới. Tổng vốn đầu tư của Tổng công ty trong giai đoạn này đạt 1.576,165 tỷ đồng, gấp hơn 3 lần so với tổng số vốn đầu tư của cả thời kỳ 2011-2015. Vốn đầu tư được dùng để thay thế, đổi mới máy móc, thiết bị, công nghệ cho tất cả các khâu của quá trình sản xuất.

  • Bảng 2.2: Vốn đầu tư cho thiết bị, công nghệ của Vinatex thời kỳ 2020-2025

Trong thời gian qua, các doanh nghiệp sản xuất hàng dệt may xuất khẩu Việt Nam đã tập trung lượng vốn khá lớn để đầu tư đổi mới máy móc, thiết bị, công nghệ. Do vậy, năng lực sản xuất đã tăng lên một cách rõ rệt, từ chỗ chỉ sản xuất được các mặt hàng đơn giản đến nay ngành đã sản xuất được nhiều mặt hàng cao cấp, được thị trường thế giới ưa chuộng; qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh các doanh nghiệp dệt may Việt Nam ở thị trường trong nước cũng như trên thị trường thế giới.

  • Thực trạng nguồn nhân lực

Cho đến nay, tổng số lao động làm việc tại các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu đã lên đến gần 1 triệu lao động. Sau khi qua đào tạo cơ bản, lực lượng lao động này có khả năng tiếp thu được các quy trình công nghệ hiện có, từng bước làm chủ được sản xuất, có khả năng làm ra các sản phẩm đạt chất lượng cao, đảm bảo đủ tiêu chuẩn để xuất khẩu. Tuy nhiên, do lao động trong ngành chủ yếu là lao động phổ thông, năng suất lao động và chất lượng chưa cao. Trình độ văn hóa của lao động trực tiếp sản xuất trong ngành dệt may Việt Nam được phân loại như sau:

  • Trình độ văn hóa cấp I: chiếm 10%
  • Trình độ văn hóa cấp II: chiếm 53%
  • Trình độ văn hóa cấp III: chiếm 26%
  • Tốt nghiệp cấp III: Chiếm 11%

Do trình độ văn hóa còn thấp nên việc tiếp thu khoa học kỹ thuật, công nghệ hiện đại phức tạp gặp nhiều khó khăn. Lao động trong các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu đa số là lao động trẻ, trong số các lao động trực tiếp sản xuất thì những người trong độ tuổi 24-30 chiếm 41%, do đó họ chưa có nhiều kinh nghiệm trong lao động sản xuất, năng lực sản xuất còn hạn chế. Về điểm này, khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu hàng dệt may còn chưa cao so với các nước khác trong khu vực.

Đối với cán bộ quản lý, hầu hết các cán bộ quản lý đều có trình độ đại học. Đa số họ được đào tạo trong thời kỳ bao cấp nên tư duy thiếu năng động, chưa mạnh dạn sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ, dám làm và còn nặng tư tưởng ỷ lại. Bộ máy tổ chức quản lý còn cồng kềnh, cơ chế điều hành kém hiệu quả nên đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của ngành.

Hiện nay, nhìn chung các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may còn thiếu lực lượng cán bộ kỹ thuật (nếu tính theo tỷ lệ kỹ sư cần thiết trong một doanh nghiệp thì các doanh nghiệp mới chỉ đáp ứng được 1/10 nhu cầu); ngoài ra đội ngũ cán bộ quản lý, công nhân giỏi, cán bộ chuyên về thiết kế mẫu, mốt, chế tạo sản phẩm mới và lực lượng tiếp thị, kinh doanh còn thiếu nhiều. Mặt khác, năng suất lao động trong các doanh nghiệp dệt may Việt Nam còn thấp, chưa tương xứng với năng lực sản xuất hiện có của ngành và chỉ bằng 50%-70% với năng suất sản xuất của các nước có ngành dệt may phát triển trong khu vực như Trung Quốc, Indonesia, Malaysia, Hàn Quốc … Những hạn chế nói trên ảnh hưởng rất lớn đến khả năng sản xuất và sự phát triển của ngành trong thời gian tới. Do đó, đòi hỏi các doanh nghiệp dệt may cần phải xây dựng được một chiến lược đầu tư phù hợp, trong đó cần chú trọng đầu tư phát triển nguồn nhân lực. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Đầu nhưng năm 2010, mức lương trong ngành công nghiệp dệt may Việt Nam thuộc loại thấp nhất Châu Á. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, thu nhập của người lao động trong các doanh nghiệp dệt may đã tăng lên khá nhanh và ổn định.

  • Bảng 2.3: Tiền lương bình quân lao động trong các doanh nghiệp dệt may Việt Nam và một số nước trong khu vực

Qua bảng số liệu trên, có thể thấy tiền công lao động của ngành dệt may Việt Nam đã được cải thiện đáng kể. Nếu năm 2012, thu nhập của một lao động ngành dệt may 1 năm là 210 USD thì đến năm 2020 thu nhập của người lao động đã đạt 710 USD/người/năm (gấp 3,28 lần năm 2012) và đến năm 2025 con số này đã tăng lên 780USD/người/năm (gấp 3,7 lần năm 2012 và 1.1 lần năm 2020) thu nhập của người lao động trong ngành dệt may đã được cải thiện, đời sống của họ cũng ổn định hơn. Mặc dù tiền lương của công nhân trong các doanh nghiệp dệt may Việt Nam đã tăng hơn trước nhưng so với một số nước trong khu vực thì còn thấp.

Thu nhập bình quân của lao động trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài nhìn chung cao hơn so với doanh nghiệp khác. Nếu như năm 2013, lương bình quân của mỗi công nhân là 363.000 đồng/tháng thì nay đã tăng lên gấp đôi khoảng 800.000 đồng/ tháng, thậm chí có nơi mức lương trung bình đạt từ 1-1,5triệu/ tháng, gấp từ 1,5 đến 2 lần công nhân làm trong khu vực quốc doanh và tư nhân.

  • Thực trạng cung ứng nguyên liệu

Trong sản xuất dệt may, nguyên liệu đóng vai trò quan trọng và có ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm và hiệu quả sản xuất. Ngành dệt sử dụng hai loại nguyên liệu chính là bông xơ và xơ sợi tổng hợp plyester. Các loại nguyên liệu khác như len đan, tơ tằm, xơ liber khác, Nylon, acrylic, các loại hóa chất cơ bản và thuốc nhuộm… trong đó quan trọng nhất là bông xơ và sợi tổng hợp. Ngành may xuất khẩu Việt Nam sử dụng các loại nguyên liệu như vải thành phẩm (ngành dệt cung cấp là chủ yếu) và các phụ liệu may khác như chỉ may… Hiện nay các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu Việt Nam mới chỉ sản xuất và cung ứng được một phần nhỏ nguyên liệu bông kéo sợi, phần chủ yếu vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Cũng cần nói thêm rằng, chất lượng bông của Việt Nam chưa đáp ứng được yêu cầu của công nghệ kéo sợi, nên chỉ được sử dụng phụ thêm một tỷ lệ nhỏ (khoảng 10%). Chính việc nhập khẩu nguyên liệu bông lớn đã hạn chế khả năng phát triển của công nghiệp dệt nói chung và các doanh nghiệp sản xuất hàng dệt may xuất khẩu nói riêng cũng như làm giảm hiệu quả kinh tế của nó. Nhìn chung, hiện nay các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may chưa chủ động được nguyên liệu và chủ yếu phải nhập khẩu từ nước ngoài (90% nguyên liệu nhập khẩu), sản xuất dệt trong nước chỉ đáp ứng được 12-16% nhu cầu cho may xuất khẩu.

1.2. Một số kết quả đạt được trong sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu Việt Nam trong thời gian qua

  • Cơ cấu sản phẩm

Hiện nay, cơ cấu sản phẩm của các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu khá đa dạng với nhiều loại mẫu mã khác nhau qua đó thoả mãn được một phần nhu cầu của người tiêu dùng. Sản phẩm xuất khẩu chính của ngành dệt may Việt Nam chủ yếu vẫn là vải dệt thoi, dệt kim, khăn các loại, quần áo dệt kim và quần áo may sẵn. Cùng với sự phát triển của ngành dệt may trong thời gian qua, các sản phẩm của ngành đã tăng nhanh về sản lượng qua các năm, đặc biệt là các sản phẩm chính phục vụ cho nhu cầu xuất khẩu như các loại quần áo, vải, sợi, khăn. Tình hình tăng trưởng của một số sản phẩm chính của ngành như sau:

Bảng 2.4:Một số sản phẩm chính xuất khẩu chính của ngành dệt may

  • Kim ngạch xuất khẩu Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Có thể nói kim ngạch xuất khẩu của ngành dệt may đã có sự tăng trưởng khá nhanh. Trong 10 năm trở lại đây ngành dệt may đã chứng tỏ là một ngành công nghiệp mũi nhọn trong nền kinh tế, có những bước tiến vượt bậc trong lĩnh vực xuất khẩu với tốc độ xuất khẩu hàng năm tăng 30%, trở thành ngành có kim ngạch xuất khẩu cao trong số 10 mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Điều đó cho thấy, khả năng cạnh tranh của ngành dệt may đã được cải thiện đáng kể. Điều này thể hiện qua kim ngạch xuất khẩu của hàng dệt may liên tục tăng qua các năm.

Bảng 2.5:Kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam giai đoạn 2016-2026

  • Một số thị trường xuất khẩu chủ yếu của hàng dệt may Việt Nam

Thị trường Mỹ: trước năm 2022, Mỹ là thị trường nhập khẩu hàng dệt may tiềm năng của Việt Nam thứ 2 sau Nhật Bản. Tuy nhiên kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sang mỹ rất nhỏ bé, chỉ chiếm 0,06% kim ngạch nhập khẩu hàng dệt may của Mỹ. Sau khi hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ được ký kết thì kim ngạch xuất khẩu vào thị trường Mỹ đã tăng nhanh và đã vượt qua các thị trường truyền thống khác của chúng ta là EU và Nhật Bản với kim ngạch xuất khẩu năm 2024 đạt 2474 triệu USD chiếm 35.4% kim ngạch xuất khẩu toàn ngành và tiếp tục phát triển cho tới nay. Theo dự báo với việc phục hồi kinh tế, kim ngạch nhập khẩu hàng dệt may của Mỹ những năm tới có xu hướng tiếp tục tăng.

Thị trường EU: là thị trường xuất khẩu hàng dệt may theo hạn ngạch lớn của Việt Nam. Xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam sang EU đặc biệt phát triển mạnh từ sau hiệp định buôn bán hàng dệt may giữa Việt Nam với EU được ký kết ngày 15/12/2012. Giai đoạn 2013-2017, tốc độ tăng trưởng xuất nhập khẩu hàng dệt may vào thị trường này đạt hơn 23%/năm, chiếm gần 40% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Năm 2014, kim ngạch xuất khẩu vào thị trường EU đạt 298 triệu USD, chiếm tới 54.2% tổng kim ngạch xuất khẩu. Ngày 17/11/2017 hiệp định buôn bán hang dệt may giữa Việt Nam và EU cho phép Việt Nam xuất khẩu tự do vào EU một lượng tương đương với 7% xuất khẩu của EU ra thị trường thế giới. Hạn ngạch giai đoạn 2018-2020 tăng thêm 40% so với giai đoạn trước và giai đoạn 2020-2022, hai bên cam kết mở rộng thị trường, qua đó EU đồng ý tăng 30% hạn ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, hai năm từ 2021 đến 2022 kim ngạch xuất khẩu hàng dệt, may sang thị trường EU đang có xu hướng giảm từ 617 triệu USD năm 2021 xuống còn 540 triệu USD năm 2022 (giảm 12%), năm 2023 có xu hướng tăng lên với 600 triệu USD, tăng 11,1% so với 2022. Kim ngạch xuất khẩu của dệt may Việt Nam vào EU năm 2024 đạt 762 triệu USD, tăng 31% so với năm 2023.

Thị trường Nhật Bản: Hàng may mặc nhập khẩu vào Nhật Bản mỗi năm khoảng 17-18,5 tỷ USD. Thị trường Nhật Bản là thị trường xuất khẩu không hạn ngạch lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch xuất khẩu tăng rất nhanh đặc biệt là từ năm 2014. Năm 2015, Việt Nam nằm trong danh sách 10 nước xuất khẩu hàng dệt may lớn nhất vào Nhật Bản. Năm 2016, Việt Nam vươn lên hàng thứ 8 và năm 2017 đã trở thành một trong 7 nước xuất khẩu quần áo lớn nhất vào thị trường Nhật Bản với thị phần hàng dệt thoi là 3,6% và hàng dệt kim là 2,3%. Năm 2017, trong khi hàng dệt may xuất khẩu sang Nhật Bản từ hầu hết các nước đều giảm cả về số lượng và kim ngạch thì xuất khẩu từ Việt Nam sang Nhật Bản vẫn tăng. Các mặt hàng may mặc chủ yếu của Việt Nam xuất sang thị trường Nhật Bản là: áo khoác gió nam, quần áo cho người lái xe tải, áo sơ mi, quần âu… Trong giai đoạn 2019-2023, kim ngạch xuất khẩu vào thị trường tuy có tăng so với với kỳ trước nhưng đang trong chiều hướng giảm, năm 2020 đạt 619 triệu USD tăng 5% so với năm 2019, nhưng năm 2021 giảm 0,5% còn 616 triệu USD và năm 2022 (với 419 triệu USD) giảm 20%. Năm 2024 kim ngạch xuất khẩu dệt may Việt Nam sang Nhật Bản đạt 531 triệu USD, giảm 10% so với năm 2021.

Hàng dệt may Việt Nam xuất khẩu sang Nhật Bản vẫn phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức đó là phải cạnh tranh trực tiếp với hàng dệt may của Trung Quốc với mẫu mã đa dạng, phong phú, và được hỗ trợ bằng hệ thống trợ cấp xuất nhập khẩu của Chính phủ và hàng dệt may của các nước ASEAN như Thái Lan, Indonesia vốn đã giữ được vị trị cao trong số các nước xuất khẩu hàng dệt may lớn vào Nhật Bản. Bên cạnh đo, Nhật Bản là thị trường đòi hỏi khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng từ nguyên liệu, phụ liệu, quy trình sản xuất, bao gói. nhãn hiệu, thời hạn giao hàng … Vì vậy, để mở rộng thị phần ở Nhật Bản các doanh nghiệp dệt may Việt Nam cần phải thực hiện tốt các yêu cầu nói trên. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

  • Biểu 2.3: Thị trường xuất khẩu chính của hàng dệt may Việt Nam năm 2025

1.3. Đánh giá về năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu hàng dệt may thì năng lực cạnh tranh phụ thuộc vào các yếu tố như giá bán sản phẩm, chất lượng, mẫu mã sản phẩm; nguồn nhân lực, khả năng cung ứng nguyên vật liệu, máy móc, công nghệ của doanh nghiệp; thương hiệu sản phẩm … Có thể nói, các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu Việt Nam đã tăng cường đầu tư về máy móc, thiết bị, nguồn nhân lực, nguyên phụ liệu… nên cơ cấu sản phẩm ngày càng đa dạng hơn, chất lượng sản phẩm được nâng cao, thị trường tiêu thụ mở rộng. Nhờ đó, năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp này đã được nâng lên so với trước đây.

  • Chất lượng sản phẩm

Cùng với sự đầu tư có hiệu quả vào tất cả các lĩnh vực, chất lượng sản phẩm của các sản phẩm dệt may xuất khẩu của Việt Nam đã được cải thiện đáng kể. Trong khâu sản xuất sợi, tỷ trọng các mặt hàng plyeste pha bông với nhiều tỷ lệ khác nhau 50/50, 65/35, 85/17 tăng nhanh; các loại sợi 100% polyeste cũng bắt đầu được sản xuất, các loại sợi cotton/visco, cotton/acrylic, wool/acrylic bắt đầu được đưa ra thị trường. Trong khâu dệt vải, nhiều mặt hàng dệt thoi mới, chất lượng cao đã được sản xuất như 100% sợi bông, sợi bông dày được tăng cường công nghệ làm bóng, sản phẩm của ngành may ngày càng đa dạng và phong phú. Chất lượng sản phẩm được nâng cao dẫn đến việc tiêu thụ sản phẩm trên các thị trường thế giới ngày càng mạnh.

Tuy nhiên nhìn chung chất lượng các sản phẩm dệt may xuất khẩu của Việt Nam được đánh giá là không đồng đều. Phần lớn các sản phẩm xuất khẩu thường làm gia công cho nước ngoài (chiếm 70% sản phẩm xuất khẩu), có nghĩa là làm theo mẫu mã và theo yêu cầu chất lượng của bên đối tác nước ngoài. Còn trong số sản phẩm xuất khẩu trực tiếp thì hầu hết là các sản phẩm đáp ứng phân đoạn thị trường có nhu cầu “bình dân”, yêu cầu về chất lượng ở mức trung bình, giá rẻ, chỉ có một số ít sản phẩm đủ tiêu chuẩn đáp ứng cho những phân đoạn thị trường có nhu cầu chất lượng cao. So với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới thì chất lượng của các sản phẩm dệt may Việt Nam còn thấp.

  • Cơ cấu sản phẩm

Các doanh nghiệp xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam đã sản xuất được nhiều sản phẩm hơn. Ngành dệt đã sản xuất được những mặt hàng mà trước đây chưa sản xuất được với chất lượng cao như sợi 100% cotton và sợi Peco (cotton pha polyester); sợi 100% polyester cho vải dệt kim, vải dệt thoi, khăn bông sản xuất với chỉ số Ne: 10-20-30-40-45-60; sợi 100% cotton chải kỹ chất lượng cao có chỉ số Ne: 50-70, sợi pha Peco (sơ polyester pha cotton với các tỷ lệ 45/55, 65/35, 83/17) sản xuất các loại katê đơn màu, caro kẻ dọc, vải bay từ sợi đơn 76 hoặc 76/2. Ngoài ra các doanh nghiệp còn sản xuất được sợi Cotton/Visco, Cotton/Acrylic, Line 1. Cơ cấu sản phẩm may đã có những thay đổi lớn, từ chỗ chỉ sản xuất được những loại quần áo bảo hộ lao động, quần áo thường dùng ở nhà, đồng phục học sinh đến nay các công ty may Việt Nam đã sản xuất những mặt hàng có chất lượng đáp ứng yêu cầu khó tính của thị trường các nhà nhập khẩu như: quần áo thể thao, quần áo Jean, Jacket.

Bên cạnh nhưng kết quả đó, cơ cấu mặt hàng dệt may xuất khẩu của ta còn “hẹp”, sản phẩm chưa đa dạng về chủng loại, chưa phù hợp về thời trang; sản phẩm xuất khẩu chính tập trung ở một số mặt hàng truyền thống như áo jacket, áo sơ mi, quần âu, quần áo bảo hộ lao động. Khả năng đổi mới mặt hàng và tạo ra các mặt hàng mới còn chậm, nên khả năng cạnh tranh để mở rộng thị trường còn nhiều hạn chế. Đối với các sản phẩm yêu cầu kỹ thuật cao thì còn ít doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam thực hiện được, chưa đáp ứng được yêu cầu của một số thị trường khó tính. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Hiện nay, các doanh nghiệp dệt Việt Nam chưa đầu tư sâu nghiên cứu nhu cầu thị hiếu tiêu dùng về mẫu mã. Nhìn chung, chi phí giành cho nghiên cứu đổi mới kiểu dáng, mẫu mã sản phẩm còn thấp thậm chí còn có nhiều doanh nghiệp không giành chi phí cho việc nghiên cứu mẫu mã. Bán ra thị trường những sản phẩm của mình có sẵn chứ không bán những sản phẩm mà thị trường cần. Đội ngũ cán bộ tạo mẫu nhìn chung chưa được đào tạo cơ bản nên chưa sáng tạo được nhiều mẫu mã phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng. Trong khi đó sản phẩm của các đối thủ cạnh tranh với mẫu mã phong phú đã phần nào thỏa mãn được nhu cầu của người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ. Trong tương lai các doanh nghiệp xuất khấu hàng dệt may Việt Nam cần phải quan tâm, đào tạo đội ngũ cán bộ sáng tạo mốt bài bản, đảm bảo khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ngoài ra, để sản phẩm dệt may Việt Nam có thể thâm nhập vào các thị trường có tính cạnh tranh cao đòi hỏi mẫu mã, kiểu dáng sản phẩm phải đáp ứng được với các xu hướng thời trang liên tục thay đổi trên thế giới hiện nay. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp may xuất khẩu phải có đội ngũ chế tạo mốt có trình độ cao, có năng lực sáng tạo để cho ra đời những mẫu mã, kiểu dáng sản phẩm độc đáo, phù hợp với xu thế thời trang. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp Việt Nam chỉ nghĩ tới việc thay đổi mẫu mã sản phẩm, khi chu kì sống của sản phẩm đó đã bước sang giai đoạn thoái trào, hàng không bán được nữa. Trong khi đó các doanh nghiệp nước ngoài luôn thay đổi mẫu mã khi sản phẩm vẫn còn đang ăn khách.

Do đặc điểm của ngành dệt may Việt Nam trong giai đoạn hiện nay vẫn chủ yếu sản xuất các đơn đặt hàng theo mẫu của các đối tác nước ngoài. Các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam chỉ căn cứ dựa vào các mẫu mốt này để sản xuất dẫn tới giá trị chất xám trong mỗi sản phẩm thấp. Các doanh nghiệp Việt Nam chưa có đội ngũ sáng tạo mẫu mốt chuyên nghiệp được đào tạo bài bản, chưa nắm được các xu hướng thời trang thế giới cũng như nhu cầu thị hiếu của thị trường.

  • Giá sản phẩm

Hiện nay, giá không phải là công cụ cạnh tranh hữu hiệu của các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam vì chi phí sản xuất của ngành còn khá cao. Trong những năm gần đây, để nâng cao năng lực cạnh tranh, các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu Việt Nam đã có nhiều có gắng trong việc giảm chi phí sản xuất để hạ giá thành sản phẩm. Do có lợi thế nhân công rẻ nên giá thành các sản phẩm dệt may Việt Nam vẫn còn thấp hơn so với một số nước xuất khẩu hàng dệt may.

Tuy nhiên, do chi phí sản xuất của các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu Việt Nam còn khá cao, vì vậy khả năng cạnh tranh về giá cho mặt hàng này còn nhiều hạn chế. Hầu hết các loại chi phí cho một đơn vị sản phẩm dệt may của Việt Nam đều cao hơn từ 15%-20% so với các nước trong khu vực, hệ thống cung cấp đầu vào chưa được kiểm soát chặt chẽ, chi phí trung gian cao nên giá thành của sản phẩm dệt may cao dẫn đến giảm khả năng cạnh tranh của hàng dệt may Việt Nam so với các nước cũng có ưu thế về sản xuất hàng dệt may như Trung Quốc, Bangladesh, Pakistan, Thái Lan…

  • Nguồn nhân lực Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Nguồn nhân lực của các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam còn thiếu và yếu, năng suất lao động chỉ bằng 2/3 so với mức bình quân của các nước trong khu vực ASEAN. Theo đánh giá của chuyên gia nước ngoài, khả năng sử dụng thiết bị của công nhân các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam chỉ đạt hiệu suất 70%, trong khi đó ở các nước trong khu vực là trên 90%. Bên cạnh đó, lực lượng cán bộ quản lý trình độ còn hạn chế, chưa được đào tạo một cách cơ bản. Mặc dù các cán bộ quản lý chủ chốt ở các doanh nghiệp đều có trình độ đại học, một số ít có trình trên đại học, chuyên môn nghiệp vụ khá nhưng trình độ quản lý theo phong cách công nghiệp còn yếu, chưa có điều kiện tiếp cận với các phương thức quản lý hiện đại, nhất là kinh nghiệm giao dịch xuất nhật khẩu, nghiên cứu tiếp thị với thị trường thế giới. Những tồn tại này dẫn đến giá thành sản xuất cao và cũng làm giảm khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam.

Tuy nhiên, nhìn chung khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam được cải thiện đáng kể trong thời gian qua và được đánh giá là ngành có lợi thế so sánh do phát huy được các yếu tố cạnh tranh của mình là lực lượng lao động dồi dào và nhân công giá rẻ. Đây là lợi thế nổi bật của ngành dệt may Việt Nam đối với các đối thủ cạnh tranh. Việt Nam có dân số trên 80 triệu người, trong đó số người trong độ tuổi lao động là rất lớn. Người Việt Nam lại có truyền thống cần cù, khéo léo, ham học hỏi, tiếp thu nhanh các kĩ thuật và công nghệ mới. Bên cạnh đó, mức lương hiện nay của lao dộng Việt Nam còn khá thấp so với các nước trong khu vực. Lao động dồi dào và tiền lương thấp là thế mạnh cơ bản của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay để tiếp nhận sự dịch chuyển của ngành dệt may từ các nước phát triển và các nước NICs, thu hút vốn đầu tư cho sự phát triển và nâng cao khả năng cạnh tranh cảa ngành.

  • Khả năng cung cấp nguyên vật liệu

Việt Nam có rất nhiều vùng có khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp với việc phát triển cây bông và trong thời gian vừa qua nguồn nguyên liệu cho ngành dệt may đã được đáp ứng một phần. Nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa của Việt Nam đã được phát triển cho ra những sản phẩm có chất lượng cao, được ưa chuộng trên thị trường trong nước và thế giới tuy số lượng còn thấp. Việt Nam cũng có tiềm năng phát triển sản xuất sợi tổng hợp và vải không dệt với triển vọng hình thành và phát triển các cơ sở hóa dầu. Tuy nhiên, hiện nay, nguyên liệu cho ngành dệt vừa thiếu vừa không đảm bảo chất lượng, phần lớn bông phải nhập khẩu. Sản phẩm nội địa không đáp ứng được các thông số kỹ thuật của dệt, tỷ lệ hao hụt cao 1,7 – 1,8 kg sợi/1kg vải so với 1,3 – 1,4 kg sợi/1kg vải đối với sợi nhập khẩu. Các loại nguyên liệu phụ liệu khác như hóa chất, thuốc nhuộm … cũng phải nhập khẩu. Không chỉ phải nhập khẩu nguyên liệu do ngành dệt nội địa không đủ khả năng cung cấp, hầu hết các phụ liệu khác ngành may xuất khẩu cũng phải nhập ngoại, một phần do sản xuất phụ liệu trong nước chưa được chú trọng đúng mức, hiện mới chỉ cung cấp được một số loại như chỉ của Coats-Tootal, dây kéo của Phong Phú, nhãn mác của Việt Tiến … với số lượng hạn chế, một phần do khách hàng nước ngoài yêu cầu phải sử dụng phụ liệu do bên họ cung cấp. Vì vậy, các doanh nghiệp thường rơi vào thế bị động do nguồn cung cấp nguyên phụ liệu chậm trễ, thiếu đồng bộ hay không đảm bảo quy cách phẩm chất.

  • Trình độ công nghệ và khả năng ứng dụng công nghệ Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Trong thời gian qua, các doanh nghiệp sản xuất hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam đã tập trung lượng vốn khá lớn để đầu tư cho trang thiết bị, công nghệ. Do vậy, trình độ của thiết bị công nghệ của ngành được tăng lên một cách rõ rệt. Đến nay khâu kéo sợi đã đổi mới được hơn 30% số thiết bị hiện có cả về lượng lẫn chất lượng, khâu dệt thoi là trên 25%, khâu dệt kim là trên 30%, khâu hoàn tất là trên 35%; còn ở ngành may tỷ lệ đạt gần 60%. Tỷ lệ các máy may được điều khiển bằng thiết bị điện tử là khá lớn trong các dây truyền may, một số doanh nghiệp đã đầu tư thiết bị cắt tự động nối trực tiếp với hệ thống giác đồ nhằm tự động hóa việc cắt bán thành phẩm. Ngoài ra, các doanh nghiệp ngành may chú trọng đầu tư cho khâu hoàn thiện sản phẩm với các thiết bị là hơi, ép cổ, ép thân áo, măng sét, gấp áo, ép thân quần… khá hiện đại, các máy thêu điện tử trình độ tiên tiến. Do được đầu tư máy móc, thiết bị, công nghệ khá hiên đại nên ngành công nghiệp dệt may Việt Nam đã tiến bộ rất nhanh. Từ chỗ sản xuất các mặt hàng đơn giản đến nay ngành dệt may đã cho ra đời được một số mặt hàng có chất lượng cao, mẫu mã đẹp được người tiêu dùng chấp nhận và đã nhận được khá nhiều đơn đặt hàng tại một số thị trường khó tính trên thế giới. Điều đó thể hiện năng lực cạnh tranh ngành dệt may Việt Nam được nâng cao ở thị trường trong nước cũng như trên thị trường thế giới so với những năm trước đây.

Tuy nhiên, nhìn chung, theo đánh giá của các chuyên gia thì máy móc, công nghệ trong các doanh nghiệp dệt may xuất khẩu của Việt Nam còn lạc hậu so với nhiều nước trong khu vực và trên thế giới, sản lượng dệt may của Việt Nam còn thấp so với nhiều nước trong khu vực.

Về máy móc, trang thiết bị trong các doanh nghiệp dệt, hiện tại số lượng máy dệt thoi chưa đủ so với yêu cầu sản xuất, máy mới chỉ chiếm 15%, khoảng 50% máy dệt thoi đã quá cũ và không còn khả năng sản xuất. Đối với lĩnh vực nhuộm, in, hoàn tất thì đa số các thiết bị này phải nhập từ nước ngoài. Hiện nay khoảng 35% thiết bị in và nhuộm ở các doanh nghiệp là nhập từ năm 1986 trở lại đấy, số còn lại đều nhập từ trước năm 1986, công nghệ lạc hậu, chi phí sản xuất khá cao. Do công nghệ lạc hậu nên các doanh nghiệp dệt không có khả năng đáp ứng yêu cầu về chất lượng nguyên liệu đầu vào cho ngành may, dẫn tới doanh nghiệp may phải phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Về máy móc, trang thiết bị ở các công ty may, so với các công ty dệt, thiết bị, máy móc nhìn chung hiện đại hơn. Nhiều thiết bị tiên tiến đã được đưa vào sử dụng thay thế cho các thiết bị cũ. Tuy nhiên, ngành may vẫn còn khoảng 20% thiết bị cũ đã sử dụng trên 10 năm, lạc hậu về công nghệ cần phải thay thế để đảm bảo hiệu quả sản xuất. Hiệu xuất sử dụng máy móc chưa cao, mới chỉ phát huy được 70% công suất. Nhìn chung, công nghệ dệt may của các doanh nghiệp may mặc xuất khẩu của Việt Nam mặc dù đã được đổi mới nhưng vẫn còn lạc hậu, chỉ khoảng 40% thiết bị, công nghệ đạt mức trung bình của khu vực, chưa đáp ứng cho nhu cầu phát triển của ngành. Đây cũng là một nguyên nhân ảnh hưởng đến năng suất, sản lượng của ngành. So với các nước trong khu vực, sản lượng hàng dệt may sản xuất hàng năm và kim ngạch xuất khẩu của ngành dệt may Việt Nam còn thấp, ngành dệt may Việt Nam vẫn còn khoảng cách khá xa so với các nước này. Thực tế đó đặt ra cho các doanh nghịêp dệt may Việt Nam một nhiệm vụ cấp thiết là cần tập trung đầu tư phát triển để nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường thế giới.

Bảng 2. 6: So sánh sản lượng ngành dệt may Việt Nam với một số nước

  • Về xuất khẩu sản phẩm

Các sản phẩm dệt xuất khẩu của Việt Nam chưa đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm cùng loại trên thị trường quốc tế. Kim ngạch xuất khẩu hàng dệt dưới dạng vải còn khiêm tốn chỉ chưa đầy 3% kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may toàn quốc, chủ yếu tập trung vào vải bông và sản phẩm dệt kim, nếu tính cả khăn thì chưa đầy 10%. Các sản phẩm may xuất khẩu có khả năng cạnh tranh cao hơn các sản phẩm dệt, song sản phẩm chủ yếu là gia công cho nước ngoài, có đến 70% sản phẩm xuất khẩu được sản xuất theo công thức gia công. Tuy nhiên, hợp đồng gia công không ổn định, giá gia công thấp nên các doanh nghiệp dệt may bị động trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Đây là biểu hiện rõ nét về năng lực cạnh tranh yếu, phải nhờ vào nhãn mác nước ngoài mà chưa có thương hiệu riêng.

Năng lực cạnh tranh hạn chế của các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam còn được thể hiện ở chỗ, các doanh nghiệp dệt may trong nước mới chỉ chú ý đến gia công cho nước ngoài. Nguyên nhân là do may gia công ít rủi ro, mẫu mã có sẵn, chỉ cần “lấy công làm lãi”. Ngoài ra, việc xuất khẩu các sản phẩm dệt may Việt Nam còn phụ thuộc nhiều vào các đơn đặt hàng và nguyên liệu nhập khẩu, giá trị nội địa trên sản phẩm dệt may xuất khẩu còn thấp, chỉ đạt 25%, phần lớn nguyên phụ liệu phải nhập khẩu chịu ảnh hưởng biến động giá của thị trường thế giới.

  • Thương hiệu

Có thể nói các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may hiện giờ của Việt Nam đã bắt đầu chú ý tới các thương hiệu của mình. Một số doanh nghiệp đã bắt đầu tạo dựng được lòng tin và sự ưa chuộng với người tiêu dùng trong và ngoài nước, như hàng dệt có các thương hiệu của các công ty dệt Thái Tuấn, Hanosimex. Hàng may mặc có các thương hiệu của các công ty may Việt Tiến, May Nhà Bè… Tuy nhiên các thương hiệu của các doanh nghiệp xuất khẩu dệt may Việt Nam chưa thực sự mạnh, chưa tạo được nhiều ấn tượng trên thị trường thế giới điều này làm giảm khả năng cạnh tranh của hàng dệt may Việt Nam.

Do đặc điểm ngành dệt may nước ta hiện là phương thức kinh doanh theo hình thức gia công vẫn là chủ yếu. Do đó các nhãn mác gắn trên các sản phẩm phải mang nhãn mác của các hãng nước ngoài. Vì vậy các sản phẩm may mặc Việt Nam khi được tiêu thụ trên thị trường thế giới thường không được chú ý, điều này có ảnh hưởng rất lớn đối với việc thâm nhập thị trường của các doanh nghiệp khi không còn các đơn đặt hàng gia công. Do chủ yếu sản xuất dưới hình thức gia công cho nước ngoài, đối tác cung cấp mẫu mã nên phần lớn các doanh nghiệp xuất khẩu của ta thiếu thông tin về thị trường tiêu thụ, nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng, khiến cho các doanh nghiệp khó khăn trong việc thâm nhập thị trường nước ngoài bằng chính thương hiệu của mình.

2. Các doanh nghiệp xuất khẩu chè Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

2.1  Thực trạng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam

  • Về số lượng và qui mô doanh nghiệp:

Theo Hiệp hội chè Việt Nam, tính đến cuối năm 2025, cả nước có khoảng gần 200 doanh nghiệp xuất khẩu chè. Trong đó:

  • Doanh nghiệp Nhà nước chiếm 8,3%
  • Doanh nghiệp ngoài quốc doanh chiếm 88,6%.
  • Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 3,1%. Phân loại qui mô doanh nghiệp theo số lao động:
  • Tỷ lệ doanh nghiệp có số lao động >500 người chiếm 20,8%.
  • Tỷ lệ doanh nghiệp có số lao động từ 200 đến dưới 500 người chiếm 39,5%
  • Tỷ lệ doanh nghiệp có số lao động <200 người chiếm 40,7%.

Thực trạng nguồn nhân lực:

  • Tổng số lao động làm việc tại các doanh nghiệp xuất khẩu chè tính đến ngày 31/12/2025 là khoảng 30000 người.

Trong đó:

  • Số lao động làm việc trong các doanh nghiệp Nhà nước chiếm 48,5%
  • Số lao động làm việc trong các doanh nghiệp cổ phần chiếm 23.3%
  • Số lao động làm việc trong các doanh nghiệp liên doanh chiếm 28,2%

Qua biểu đồ dưới đây, tỷ lệ lao động nữ tham gia sản xuất chiếm tỷ trọng rất lớn, một bộ phận không nhỏ công nhân viên chưa được đào tạo đầy đủ trong công đoạn trồng, chăm sóc và hái búp tưới. Song đa số họ là những người làm việc lâu năm, được đào tạo cơ bản nên có trình độ chuyên môn, có kinh nghiệm về sản xuất và quản lí, có ý thức kỉ luật, có tinh thần vượt khó để đẩy mạnh sản xuất kinh doanh chè. Trong tất cả các công ty thành viên, tình trạng thừa lao động diễn ra tương đối nhiều. Do vùng nguyên liệu không cung cấp đủ cho các nhà máy, làm cho công suất sử dụng máy thấp.

  • Bảng 2.7: Cơ cấu lao động ở các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam
  • Bảng 2.8: Biểu lao động và thu nhập Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Các doanh nghiệp đang tiến hành sắp xếp lại tổ chức, quản lí và tiếp tục cổ phần hóa làm cho lao động dư thừa, làm không đủ ca kíp. Thời gian nông nhàn trong sản xuất nông nghiệp chè còn rất lớn. Năng suất lao động bình quân của người hái chè là 40kg/ngày. Lao động trong lĩnh vực nông nghiệp có trình độ chuyên môn chủ yếu là thấp, kỹ thuật trồng thâm canh, hái tuy đã được tập huấn cùng với kinh nghiệm lâu năm nhưng năng suất chưa cao. Việc đổi mới đưa dây chuyền công nghệ mới vào dây chuyền sản xuất mà chưa gắn liền với việc đào tạo tay nghề, tăng khả năng nắm bắt quy trình công nghệ cho cán bộ công nhân viên nên việc vận hành, sử dụng máy móc thiết bị còn chưa hiệu quả.

  • Về hiệu quả hoạt động kinh doanh

Trong những năm qua nhờ những quyết sách đúng đắn và kịp thời,cùng với sự hỗ trợ đáng kể từ phía Nhà nước nên các doanh nghiệp xuất khẩu chè ở nước ta làm ăn ít nhiều có lãi, đạt hiệu quả kinh tế tương đối cao… Đầu tư đổi mới công nghệ để nâng cao chất lượng và hạ giá thành sản phẩm chiếm một tỷ trọng khá lớn khoảng 10%/năm trên tổng nguồn vốn kinh doanh. Song do phụ thuộc vào tiền vay ngân hàng nên có lúc không chủ động trong đầu tư, trả lãi vay ngân hàng quá lớn giảm lợi nhuận của doanh nghiệp.

  • Thực trạng các đối thủ cạnh tranh

Các đối thủ cạnh tranh chính của chè Việt Nam trên thị trường thế giới là Ấn Độ, Trung Quốc, Srilanka, Indonesia. Trong đó Srilanka và Kenya vẫn là hai nước xuất khẩu chè lớn nhất thế giới, tiếp theo là Ấn Độ và Indonesia sẽ vượt qua Trung Quốc trở thành nước xuất khẩu chè lớn thứ 4 thế giới. Tỷ trọng xuất khẩu của các nước này trong thời gian gần đây và đến 2025 là:

  • Bảng 2.9: Biểu tổng hợp sản lượng và thị phần xuất khẩu Chè đen thế giới năm 2015 – 2020 – 2025

Mặt hàng chế biến của các doanh nghiệp xuất khẩu chè của nước ta tương đối đa dạng phong phú, nhưng có giá trị gia tăng chưa cao(trừ công ty chè Thái Nguyên, Mộc Châu). Đa số là sản phẩm truyền thống dưới dạng chè tươi, chất lượng sản phẩm của các doanh nghiệp đủ tiêu chuẩn xuất khẩu nhưng so với các đối thủ cùng loại trên thế giới còn thấp (chẳng hạn cùng sản phẩm chè đen xuất khẩu thì loại tốt nhất của Trung Quốc bán với giá trên thị trường là 3000 USD/tấn, trong khi đó các doanh nghiệp Việt Nam chỉ xuất khẩu tối đa là 2080 USD/tấn, bình quân các loại chè chỉ đạt 1720 USD/tấn). Thị phần chè thế giới sẽ thay đổi liên tục, năng suất chè không ngừng tăng lên, nếu các công ty xuất khẩu chè Việt Nam không nâng cao chất lượng và đổi mới công nghệ thì khó lòng cạnh tranh nổi. Trong lúc đó giá chè thế giới tiếp tục giảm mạnh vì các quốc gia đều tăng diện tích canh tác, sản lượng. Đây sẽ là cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa các quốc gia trồng và xuất khẩu chè.

  • Thực trạng sản phẩm và chất lượng sản phẩm Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Nâng cao chất lượng và thay đổi mẫu mã là mục tiêu lớn của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam trong giai đoạn này. Muốn nâng cao chất lượng sản phẩm chè trước hết phải nâng cao chất lượng nguồn nguyên liệu. Một trong những nguyên nhân dẫn đến khả năng cạnh tranh của sản phẩm chè xuất khẩu của các doanh nghiệp Việt Nam còn chưa cao là do năng suất chè búp tươi của nước ta thấp, chỉ bằng 60% năng suất chè binh quân của Châu Á. Chất lượng thấp dẫn đến giá bán thấp, thị trường nhỏ hẹp và không ổn định, trong khi chưa đủ giống mới thay thế. Các doanh nghiệp trồng chè đang tập trung đầu tư thâm canh trên các diện tích hiện có, để tăng sản lượng đồng thời cho chất lượng tối ưu. Vừa qua Tổng công ty Chè Việt Nam đã chỉ đạo xây dựng quy trình thâm canh và tổ chức thực hiện nghiêm ngặt các quy trình này, ngoài ra còn thành lập 3 xí nghiệp sản xuất phân bón thuộc Công ty Xây lắp- Vật tư kỹ thuật để cung ứng phân bón có chất lượng cao, phù hợp điều kiện thổ nhưỡng từng vùng chè. Để khắc phục tình trạng sản phẩm sản xuất ra không đều, giá trị xuất khẩu thấp Tổng công ty đã đầu tư ba nhà máy pha trộn chè ở ba thành phố lớn là Hà Nội, Hải Phòng và TP.Hồ Chí Minh. Đây là ba đầu mối xuất khẩu chính của ngành chè. Sản phẩm chè của các công ty thành viên sản xuất ra, bán cho tổng công ty, ba công ty này có nhiệm vụ pha trộn nhằm đưa ra các sản phẩm đồng đều, có giá trị xuất khẩu và tiêu dùng cao. Tuy nhiên, do chất lượng chè của các công ty thành viên không đều nên khâu pha trộn rất phức tạp và khó đưa ra một sản phẩm có chất lượng đồng bộ, có những sản phẩm lượng độc tố trong chè rất cao, chất tamin nhiều ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Các công ty lớn không muốn mua chè Việt Nam kể cả với giá thấp vì sợ mất uy tín trên thị trường thế giới. Một số lượng lớn người tiêu dùng trong nước hiện nay không dám uống chè nội vì ngại dư lượng thuốc trừ sâu nhiều, số lượng khác thì hạn chế uống chè trong nước.

Các sản phẩm chè xuất khẩu chủ yếu của các doanh nghịêp Việt Nam trên thị trường thế giới:

  • Chè đen:

Được sản xuất theo quy trình công nghệ OTD: chè nguyên liệu tươi – làm héo – vò – lên men – sấy khô – sàng phân loại. Nước chè đen có màu nâu đỏ tươi, vị dịu, hương thơm nhẹ. Sản phẩm thu được trên cơ sở chế biến một cách thích hợp, chủ yếu là quá trình lên men và sấy lá chè vẫn cẫng non của giống chè Camellia Sinensis (Linuacus) OKuntre được sản xuất với tư cách làm nước uống. Trong cơ cấu xuất khẩu của các doanh nghiệp chè Việt Nam, chè đen chiếm tỷ trọng lớn nhất, qua các năm tỷ trọng đó có giảm nhưng khối lượng không hề giảm không tính đến năm có biến động lớn là 2023-2024 (chiến tranh ở Iraq).

  • Chè xanh:

Sản xuất nhiều ở Trung Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Việt Nam theo quy trình: chè nguyên liệu tươi – diệt men – làm nguội – vò – sấy khô – sàng phân loại thành phẩm. Chè xanh có chất lượng cao là loại sản phẩm có cánh xoăn đều, màu xanh vàng, có tuyết; Nước chè xanh vàng, tươi sáng, vị chát mạnh, có hậu, hương thơm nồng mùi cốm. Sản phẩm chè xanh xuất khẩu của các doanh nghiệp Việt Nam gồm có các loại chè xanh hương tự nhiên và các loại chè ướp hương các loại hoa như nhài, sen, ngâu … Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Chè xanh tiêu thụ của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam qua các năm gần đây cũng không ngừng tăng về cả số lượng lẫn tỷ lệ. Có điều này là do nhu cầu người tiêu dùng về loại sản phẩm này càng cao khi ngày càng có nhiều công trình nghiên cứu khoa học chứng minh lợi ích đối với sức khoẻ con người của chè xanh. Chè xanh có tác dụng giảm béo, ngăn ngừa bệnh tim mạch, bênh cao huyết áp … là các loại bệnh nguy hiểm khi chất lượng cuộc sống được nâng cao.

Chè xanh được tiêu thụ nhiều nhất ở Châu Á bởi chỉ có người Châu Á mới thích uống chè xanh.

  • Chè thành phẩm:

Chè thành phẩm là các loại chè sản xuất và chế biến hoàn chỉnh, bao gói sẵn, có đủ vị sẵn bao gồm chè hộp, chè túi, chè nhúng, chè hoà tan, chè uống liền RTD (Ready to drink tea)… đưa đến người tiêu dùng mà không qua một công đoạn chế biến nào khác nữa. Mỗi túi chè có thể đặt trong bao nhỏ, bao này làm bằng giấy gói thực phẩm theo TCVN 4375-89; Bao bì thương phẩm phải làm bằng vật liệu chống ẩm, giữ được chất lượng chè trong thời gian bảo quản, lưu hành và dễ bóc khi pha. Bảo nhỏ có thể in trang trì hoặc để trắng. Xu hướng hiện nay của người tiêu dùng thế giới rất ưa chuộng loại chè này bởi tính tiện dụng của nó, có thể sử dụng ngay sau khi mua.

Xu hướng hiện nay của người tiêu dùng thế giới rất ưa chuộng loại chè thành phẩm uống liền bởi tính tiện dụng của nó, có thể sử dụng ngay sau khi mua. Tuy vậy qua bảng cơ cấu và khối lượng tiêu thụ sản phẩm trên ta thấy loại sản phẩm này đang trong xu hướng giảm, điều này có thể lý giải bởi việc chúng ta chưa khẳng định được thương hiệu của mình trên thị trường Nga. Năm 2023 chúng ta bắt đầu đưa sản phẩm này sang thị trường Nga do vậy tỷ trọng chè thành phẩm tiêu thụ cao hơn các năm sau này. Cũng từ điều tra này cho ta thấy cần phải có chiến lược lâu dài để phát triển thương hiệu và sản phẩm để có được chỗ đứng trên thị trường, nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm và cho thương hiệu chè xuất khẩu Việt Nam.

  • Thực trạng giá

Giá sản phẩm chè xuất khẩu của các doanh nghiệp nhìn chung có xu hướng giảm, chủ yếu là chè đen. Song cá biệt chè đặc sản có chất lượng cao cơ bản vẫn ổn định, đặc biệt là giá chè thành phẩm ở thị trường trong nước và thị trường nhiều nước không thay đổi hoặc thay đổi không đáng kể. Mặt khác với mức giá như hiện nay và nếu có giảm 10-15% nữa thì các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn có thể có lãi. Giá chè thế giới bình quân ở mức 2,22 USD/kg ( năm 2017 – Số liệu FAO), thì Việt Nam chỉ xuất khẩu được với giá bình quân 1,44 USD/kg. Tuy vậy, một số cơ sở liên doanh liên kết với nước ngoài cũng đã xuất khẩu được chè với giá cao: Chè xanh Nhật 2,2-4,5 USD/kg, chè xanh Đài Loan 1,8-2,0 USD/kg, nhưng số lượng còn ít.

Giá chè năm 2021 của Việt Nam thấp do cung cấp mất cân đối, nếu không tính thị trường Iraq thì theo báo cáo của HQ chỉ đứng ở mức trên dưới 1 USD/kg. Nếu tính riêng chè đen thì giá xuất bình quân khoảng 0,7 đến 0,9 USD/kg, giảm 20% so với năm 2020. Mức giá này thấp vì nhu cầu chè chất lượng thấp giảm và chỉ tập trung vào một vài mặt hàng, chi phí vận chuyển và bán hàng lớn. Do thị trương Iraq mở với giá cao đã nâng giá chè bình quân của Việt Nam trong các tháng 9,10,12 năm 2021 lên gần 1,3 USD/kg và giá bình quân cả năm lên 1,11 USD/kg. Do vậy, thị trường Iraq hiện tại có ý nghĩa sống còn với ngành chè Việt Nam. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

  • Thực trạng thị trường, thị phần xuất khẩu:

Cuối những năm 80, thị trường xuất khẩu chính của Chè Việt Nam là khối SEV ( chiếm 80-90%), Nga, Đông Âu… nhưng thị phần đã giảm đi một cách đáng kể vào đầu những năm 90. Các thị trường nhập khẩu chè chủ yếu hiện nay là Trung Cận Đông, phần lớn là xuất sang Iraq dưới dạng trả nợ. Một số lượng ít hơn được xuất sang Đông Âu và Pakistan, Đài Loan, Nhật Bản … Đến nay sản phẩm chè Việt Nam đã xuất sang được 32 nước trên thế giới, trong đó có Iraq là thị trường chính, chiếm khoảng 30% tổng lượng chè xuất khẩu của cả nước. Năm 2021 được đánh dấu là một năm thắng lợi kỷ lục của chè Việt Nam cả về sản xuất và xuất khẩu. Việt Nam đứng thứ 8 trong tổng số 34 quốc gia xuất khẩu chè trên thế giới. Theo số liệu cục Hải quan, tổng sản phẩm chè xuất khẩu sang các nước là 61.330 tấn tăng 106,6% so với năm 2020 là 57,741 tấn.

  • Bảng 2.10: Sản lượng chè tiêu thụ giai đoạn 2023 – 2026

Việt Nam hiện là nước đứng thứ 5 trên thế giới về diện tích trồng chè và thứ 8 về sản lượng chè xuất khẩu. Sản phẩm chè của nước ta hiện có mặt trên hơn 57 quốc gia trên thế giới.

Các nước nhập khẩu lớn của ngành chè Việt Nam là Pakistan, Đài Loan, Ấn độ, Nga….

  • Bảng 2.11: Cơ cấu kim ngạch xuất khẩu chè sang các thị trường giai đoạn 2023 – 2026

Bảng trên cho thấy những thị trường lớn và tiềm năng của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam là những thị trường có thị hiếu và đòi hỏi chất lượng chưa cao. Từ đó nhận thức được rằng chè Việt Nam chưa có thị trường lớn và ổn định ở các nước Châu Âu, Mỹ, Nhật – khu vực của các quốc gia có thu nhập cao, mức tiêu thụ hàng hóa rất lớn. Thực tế này cho thấy, thực tế năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam chưa cao trên thị trường thế giới, sản phẩm chè Việt Nam chưa có chỗ đứng chắc chắn ở các thị trường có đòi hỏi cao. Đây là vấn đề các doanh nghiệp xuất khẩu cần phải chú ý.

Các thị trường chính cúa các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam:

  • Thị trường Trung cận đông:

Trước năm 2023, đây là thị trường lớn nhất của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam. Thị trường này bao gồm các quốc gia: Iraq, Iran, Pakistan, Các Tiểu Vương quốc Arab thống nhất, Libi…Trong đó, đáng chú ý nhất là thị trường Iraq; mỗi năm nước này tiêu thụ khoảng 60.000 tấn chè, riêng chè của Việt Nam chiểm khoảng 1/3. Nhìn chung, yêu cầu về chất lượng sản phẩm chè ở dây không cao, phù hợp với năng lực sản xuất của các doanh nghiệp chè Việt Nam. Tuy nhiên, do yếu tố chiến tranh, trong những năm gần đây sản lượng chè xuất khẩu sang Iraq giảm đáng kể. Đây là một điều đáng tiếc cho các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Pakistan là nước nhập khẩu chè hàng đầu thế giới với lượng nhập khẩu chè hàng năm đạt trên 200.000 tấn/năm. Từ năm 2020, Pakistan bắt đầu nhập khẩu chè của Việt Nam, năm 2025 lượng chè xuất khẩu của các doanh nghiệp Việt Nam sang thị trường này đạt tới 18000 tấn, chiếm 21,8% tổng lượng chè xuất khẩu. Nhu cầu của Pakistan chủ yếu là chè đen CTC khoảng 95%, tuy nhiên khả năng cung ứng chè đen CTC của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam còn thấp, chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường. Chè xanh của các doanh nghiệp Việt Nam xuất sang Pakistan chủ yếu để tái xuất sang Apghanistan. Năm 2022, Pakistan đã kí hiệp định thương mại tự do với các nước Srilanca, Bangladesh… giảm thuế suất nhập khẩu chè của các nước vào Pakistan này bằng 0; trong khi chè Việt Nam nhập khẩu vào đây vẫn phải chịu mức thuế suất 75%; do vậy, các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam gặp phải nhiều khó khăn lớn về cạnh tranh ở thị trường này.

Nhìn chung, khối lượng chè xuất khẩu của các doanh nghiệp chè Việt Nam sang khối thị trường Trung Cận Đông tăng nhanh trong thời gian vừa qua. Tuy nhiên vẫn còn nhiều tồn tại cần khắc phục để các doanh nghiệp có thể phát triển thị trường này một cách vững chắc.

  • Thị trường Nam Á:

Bao gồm Đài Loan, Singapore và Nhật Bản. Đây là thị trường mới có nhu cầu và thị hiếu tương đối gần với người Việt Nam; tuy nhiên họ đòi hỏi cao hơn về mẫu mã và chất lượng sản phẩm.

Nhật Bản là một thị trường đầy triến vọng vì có sức tiêu thụ lớn trong khi sản xuất trong nước của Nhật Bản không đáp ứng đủ nhu cầu tiêu dùng. Theo số liệu thống kê năm 2024, nhu cầu chè tiêu thụ mỗi năm của người Nhật là 142.000 tấn nhưng sản xuất trong nước chỉ đạt 87.000 tấn. Như vậy, đây là một thị trường đầy hứa hẹn của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam. Tuy nhiên đây cũng là thị trường có yêu cầu cao về chất lượng, đòi hỏi từ nguồn nguyên liệu đến khâu chế biến chè phải áp dụng theo công nghệ tiên tiến của Nhật Bản; do vậy, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cần nỗ lực và đầu tư lớn nếu muốn phát triển thị trường đầy tiềm năng này.

  • Thị trường EU: Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Trong cơ cấu xuất khẩu chè của của Việt Nam, thị trường này vần chiếm tỉ lệ lớn và ổn định. Sản phẩm chè xuất khẩu của các doanh nghiệp chè Việt Nam vào khối thị trường này chủ yếu vẫn tập trung vào Đức (khoảng 18,3%).

  • Nga và các nước SNG – thị trường Đông Âu:

Đây được coi là thị trường truyền thống của chè Việt Nam.

Chè là mặt hàng nhập khẩu duy nhất được chính phủ Nga đưa vào danh mục hàng tiêu dùng thiết yếu; ngoài ra chè còn được coi là mặt hàng chiến lược ngang muối, dầu ăn, và được dự trữ để đề phòng chiến tranh và thiên tai. Như vậy, đây là thị trường có qui mô lớn, nhu cầu cao với mức tiêu thụ 147.000-162.000 tấn/năm, tương đương 1,5 tỷ USD, Thị trưòng Nga là thị trường lớn thứ 3 thế giới sau Ấn Độ và Anh, do khí hậu không phù hợp cho cây chè nên khả năng lực sản xuất trong nước thấp, chỉ đáp ứng được 1% nhu cầu. Người Nga uống nhiều chè đen, kế đó là chè hương và chè xanh cũng được tiêu dung nhưng với khối lượng nhỏ hơn. Khi lựa chọn chè để sử dụng, họ thường chú ý đến nhãn mác, giá bán và xuất xứ của sản phẩm. Khi xuất khẩu chè vào thị trường Nga, các doanh nghiêp Việt Nam thường gặp khó khăn bởi sự cạnh tranh gay gắt từ Chè Ấn Độ, Trung Quốc, Indonesia…; giá bán chè Việt Nam lại thấp, chỉ bằng 75% giá nhập khẩu từ các nước khác.

Nhìn chung, tỷ trọng xuất khẩu chè Việt Nam sang thị trường các nước Đông Âu trong những năm gần đây vẫn không ngừng tăng trong khi thị trường Trung cận đông đang đi xuống; điều đó chứng tỏ thị trường Đông Âu vẫn là một thị trường chính của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt nam và cần được duy trì, phát triển.

  • Thị trường Bắc Mỹ và châu Phi:

Mỹ được coi là nước tiêu thụ chè lớn thứ 8 thế giới với khối lượng nhập khẩu trung bình hàng năm là 149.000 tấn; trong đó, chè đen vẫn chiếm tỷ lệ lớn (trên 80%). Hiện tại, sản phẩm chè của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam cũng đã có mặt tại Mỹ, tuy với số lượng chưa nhiều (khoảng) 25000 tấn/năm và phải thông qua các công ty của Đài Loan và Hà Lan để vào thị trường Mỹ, song thị phần chè của các doanh nghiệp Việt Nam tại Mỹ vẫn tương đối lớn. Giá chè Việt Nam xuất khẩu sang thị trường Mỹ có giá thấp hơn nhiều (khoảng 50-60%) so với các sản phẩm cung loại đến từ Ấn Độ hoặc Trung Quốc. Mặt khác, chè nhập khẩu vào Mỹ cũng gặp phải những đòi hỏi khắt khe về chất lượng, bao bì và các yêu cầu về chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm từ phía các cơ quan quản lí nhập khẩu.

Thị trường Châu Phi là thị trường mới của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam trong những năm gần đây. Khối lượng tiêu thụ chè ở đây tương đối lớn, trong khi chất lượng đòi hỏi cũng không quá khăt khe. Đây cũng là một thị trường tiềm năng mà các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam có thể phát triển trong tương lai.

  • Thực trạng nguồn cung cấp nguyên liệu Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Hiện nay nguồn cung cấp nguyên liệu chủ yếu cho các doanh nghiệp xuất khẩu chè ở nước ta là các công ty liên doanh và các công ty cổ phần trực thuộc Tổng công ty Chè Việt Nam. Ngoài ra còn có các công ty nhỏ có vốn của Nhà nước với số lượng trên dưới 20 công ty. Các công ty này thường tìm cách nâng giá hay giảm giá để thu mua nguyên liệu về mình, tạo ra sự cạnh tranh gay gắt trong việc thu mua nguyên liệu trên thị trường. Hiện đang tồn tại một thực tế là vùng nguyên liệu của các nhà máy chế biến chè xuất khẩu vừa xa, vừa thiếu nguyên liệu chế biến, giá vận chuyển cao, trong khi đó một số vùng sâu, vùng xa dân trồng chè không tiêu thụ kịp; Các vùng chè không tập trung và chè vùng cao thiếu cơ sở chế biến thích hợp nên chưa phát huy được giá trị của loại chè ở trên độ cao có chất lượng tốt được thị trường ưa chuộng.

  • Thực trạng công nghệ và ứng dụng công nghệ

Nhìn chung, phần lớn các nhà máy sản xuất chè xuất khẩu đều có thiết bị cũ, công nghệ lạc hậu so với thế giới (trừ các nhà máy của tổng công ty chè Việt Nam có được đầu tư cải tiến nâng cấp chút it). Công nghệ ở hầu hết các doanh nghiệp xuất khẩu chè ở nước ta phần lớn là các công nghệ OTD, CTC của Liên Xô, Ấn Độ, từ thập niên 60-70 của thế hệ cũ. Đứng trước nhu cầu nâng cao chất lượng sản phẩm, các doanh nghiệp xuất khẩu chè nước ta đã đầu tư, lắp đặt nhiều dây chuyền công nghệ mới của Nhật Bản, Đài Loan, Ấn Độ như ở Phú Thọ, Mộc Châu, Hạ Hòa… Nhiều phương pháp mới được sử dụng có hiệu quả như việc lên men bằng khay gỗ trước kia nay được thay thế bằng khay nhựa, khắc phục được tình trạng chè bị thiu, nước đục; Thay thế đốt bằng than cám sang đốt bằng than cục không những vừa tiết kiệm chi phí vận chuyển và đốt lò mà tổng chi bằng tiền cho than cũng giảm được 30%; Cấy ghép chiết cành, lai tạo giống mới, nhập 2 triệu hòm chè từ Nhật Bản, tưới tiêu, chăm sóc đồng bộ…

Các dây chuyền công nghệ chế biến chè đen OTD, CTC được nhập chủ yếu từ Liên Xô cũ từ những năm 1957-1977, dù đã được thay thế bằng cách phụ tùng trong nước nhiều lần nhưng vẫn bộc lộ nhiều nhược điểm ở các khâu: lên men, sấy, hút bụi, phòng sàng nên ảnh hưởng xấu đến chất lượng sản phẩm, không đảm bảo tính đồng bộ. Sự không đồng bộ của dây chuyền dễ dẫn đến cắt xén dây chuyền trong quá trình sản xuất và do vậy chất lượng cũng giảm theo.

Trong các năm qua, sự gia tăng về số lượng và năng lực sản xuất của các máy móc thiết bị tăng lên một cách nhanh chóng là do từ năm 2011, một số doanh nghiệp trước đây hoạt động chế biến chè xuất khẩu sang thị trường Liên Xô (cũ) gặp khó khăn vì tình hình Liên Xô khủng hoảng, đã chuyển hướng sang cải tạo doanh nghiệp, đổi mới mua sắm thêm thiết bị máy móc (như công ty chè Tân Phú). Số lượng máy móc thiết bị tương đối đa dạng và phong phú so với các ngành khác, phản ánh năng lực công nghệ ngày càng tăng cả về chất lẫn về lượng, số lượng dây chuyền công nghệ không ngừng được chuyển giao, lắp đặt tăng dần qua các năm ở công ty thành viên, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tăng năng lực sản xuất, tận dụng nguồn lực hiện có trong công cuộc xây dựng và phát triển ngành chè.. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

  • Về bộ máy tổ chức quản lí

Nhìn chung, bộ máy quản lý của các doanh nghiệp xuất khẩu chè ở nước ta còn cồng kềnh. Có thể lấy Tổng công ty chè Việt Nam – doanh nghiệp xuất khẩu chè lớn điển hình của nước ta làm ví dụ: có quá nhiều phòng ban không cần thiết, thêm vào đó, khi chưa thực hiện cổ phần hoá thì nhân sự làm công tác quản lí ở tổng công ty là quá nhiều, bao gồm cả các cán bộ quản lí của các công ty con, công ty thành viên… gây nhiễu loạn và rắc rối bộ máy tổ chức. Khi các đơn vị thành viên chuyển sang công ty cổ phần, mối quan hệ Tổng công ty và các đơn vị này không còn là mối quan hệ giữa cấp trên và cấp dưới với các mệnh lệnh, chỉ thị mà là mối quan hệ bình đẳng giữa các đơn vị kinh doanh. Vì vậy, bộ máy quản lý cần được sắp xếp lại, cán bộ cần được bố trí lại, chế độ đãi ngộ cũng cần được xem xét lại theo hướng gắn thu nhập của mỗi người với hiệu quả công tác để có thể đáp ứng được yêu cầu mới, đồng thời phải giải quyết tốt chính sách cán bộ.

2.2. Đánh giá năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam

  • Về qui mô và số lượng doanh nghiệp

Cũng giống như các doanh nghiệp xuất khẩu khác của nước ta, các doanh nghiệp xuất khẩu chè cũng không nằm ngoài tình trạng năng lực cạnh tranh xét theo qui mô và số lượng chưa cao so với các doanh nghiệp xuất khẩu cùng ngành hàng của các quốc gia khác trong khu vực. Số lượng doanh nghiệp tuy tương đối nhiều nhưng qui mô xét về vốn, lao động… lại nhỏ, không đáp ứng được yêu cầu xuất khẩu, chủ yếu là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, khả năng cạnh tranh thấp. Thời gian gần đây còn xuất hiện tình trạng có quá nhiều doanh nghiệp xuất khẩu chè, trong khi thị trường chưa được mở rộng tương ứng. Theo Hiệp hội chè Việt Nam, hiện có 7 thị trường mua chè chính của các doanh nghiệp Việt Nam. Nhưng thực tế lại có quá nhiều doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu chè. Cụ thể là Đài Loan mua 6 loại chè từ 72 doanh nghiệp Việt Nam; Pakistan mua 2 loại chè từ 60 doanh nghiệp; CHLB Đức mua 12 loại chè từ 33 doanh nghiệp; Trung Quốc mua 9 loại chè từ 31 doanh nghiệp; Hoa Kỳ mua 24 loại chè từ 31 doanh nghiệp; Nhật Bản mua 9 loại chè từ 30 doanh nghiệp Việt Nam; Nga mua 2 loại chè từ 27 doanh nghiệp. Do sự bùng nổ của các cơ sở chế biến quy mô nhỏ ở nhiều địa phương khác nhau, trong khi các tiêu chuẩn về nguyên liệu, các thông số trong quy trình kĩ thuật không được tôn trọng nên sản phẩm chè làm ra thường có chất lượng thấp. Trong khi đó, do phải chia sẻ vùng nguyên liệu với các cơ sở chế biến quy mô nhỏ nên các nhà máy chè chế biến không thể hoạt động hết công suất thiết kế. Kết quả, chất lượng và giá xuất khẩu chè của nước ta ngày càng thấp, kéo theo đó là uy tín của mặt hàng chè Việt Nam trên thị trường quốc tế ngày càng suy giảm.

Hiệp hội nhận định, nhiều người bán, ít người mua thì bất lợi sẽ thuộc về người bán, cạnh tranh trong nước để xuất khẩu sẽ diễn ra gay gắt, tiềm lực bị chia nhỏ, dẫn đến giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam nói chung trên trường quốc tế. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Mặt khác, tình trạng nhiều doanh nghiệp cùng xuất khẩu chè vào một thị trường là một trong những lý do làm cho giá chè của ta luôn thấp hơn so với các nước khác và chất lượng chè Việt Nam vừa không cao vừa không ổn định.

  • Về nguồn nhân lực

Nhìn chung, cơ cấu lao động trong các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam trong những năm gần đây không có sự biên động đáng kể. Tỷ lệ lao động có kĩ thuật cao và chuyên gia công nghệ trong các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam còn chưa cao, phần lớn các doanh nghiệp còn thiếu bộ phận chuyên về khoa học công nghệ cũng như nhân viên đủ khả năng làm việc tại các bộ phận này. Ngoại trừ tổng công ty chè Việt Nam và một số công ty thành viên trực thuộc có lực lượng lao động được đào tạo một cách có hệ thống, đa số cán bộ lãnh đạo và quản lí, cán bộ kĩ thuật đều có trình độ đại học và sau đại học, khả năng quản lí tốt; thì phần lớn các doanh nghiệp xuất khẩu chè nước ta còn thiếu các cán bộ quản lí có kinh nghiệm, các kỹ sư, các cán bộ kĩ thuật có kiến thức sâu về chuyên môn, có khả năng ngoại ngữ tốt để có thể cập nhật và tiếp thu công nghệ mới trên thế giới. Như vậy về mặt cán bộ kĩ thuật và cán bộ quản lí cấp cao, khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam còn thấp. Tuy nhiên, nếu thiếu hụt về cán bộ cao cấp thì bù lại, chúng ta lại có lực lượng lao động sản xuất dồi dào, có năng suất lao động tương đối và đặc biệt là giá nhân công thấp, khả năng cạnh tranh cao tương đối so với các nước trong khu vực, là một trong những công cụ cạnh tranh chủ yếu của các doanh nghiệp Việt Nam trong hội nhập quốc tế.

  • Về sản phẩm và chất lượng sản phẩm

Năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Việt Nam xét theo phương diện sản phẩm có thể nói là thấp. Một minh chứng điển hình cho nhận định này là sự tụt giá và suy giảm uy tín liên tục của sản phẩm chè thời gian vừa qua. Sở dĩ có tình trạng này là do có những sản phẩm chè chế biến chất lượng thấp vẫn tham gia vào thị trường hàng xuất khẩu làm giảm uy tín các sản phẩm chè xuất khẩu chính của Việt Nam. Còn tồn tại quá nhiều cơ sở sản xuất chè có qui mô nhỏ lẻ, không đảm bảo các tiêu chuẩn sản xuất cho xuất khẩu. Sản phẩm chè xuất khẩu của các doanh nghiệp không đồng bộ về chất lượng, vẫn còn tồn tại các sản phẩm chè xuất khẩu có chứa độc tố (chất tamin), hàm lượng thuốc trừ sâu cao, không đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc tế. Hiện nay việc quản lý chất lượng chè xuất khẩu chưa có tổ chức nào chịu trách nhiệm trước Nhà nước, việc chứng nhận chất lượng sản phẩm chè xuất khẩu còn nhiều bất cập. Năng suất thấp, chất lượng thấp dẫn đến giá cả thấp, là một trong những tồn tại của xuất khẩu chè Việt Nam; thực tế là nhiều công ty lớn còn không muốn nhập khẩu sản phẩm chè Việt Nam do sợ chất lượng thấp sẽ ảnh hưởng đên uy tín. Đây là vấn đề cần được khắc phục ngay nếu muốn nâng cao khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam trên thị trường quốc tế..

  • Về trình độ công nghệ Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

Máy móc công nghệ của các doanh nghiệp xuất khẩu chè nước ta vẫn còn lạc hậu. Mặc dù trong thời gian gần đây các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp trực thuộc Tổng công ty chè Việt Nam đã có những đầu tư đáng kế để đổi mới trang thiết bị, máy móc công nghệ nhưng nhìn chung vẫn chưa theo kịp được với thế giới, trình độ tự động hoá, cơ khí hoá chưa cao, dây chuyền công nghệ thường xuyên chưa được sử dụng hết công suất… nên khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam xét về trình độ công nghệ còn thấp. Theo số liệu thống kê của hiệp hội chè Việt Nam năm 2024 thì:

  • Số doanh nghiệp có tỉ lệ tự động hoá trên 50% công việc chiếm khoảng 20,2%
  • 20 – 50% công việc chiếm 43,7%
  • dưới 20% công việc chiếm 47,1 %

Về thực trạng sử dụng công suất:

  • Số doanh nghiệp sử dụng hết 90-100% công suất chỉ khoảng 17 %
  • Số doanh nghiệp sử dụng 70-90% là khoảng 48%
  • Số doanh nghiệp sử dụng 50-70% là khoảng 20%
  • Số doanh nghiệp sử dụng chưa đến 50% công suất là khoảng 15%

Tỷ lệ ứng dụng thương mại điện tử trong các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam còn chưa cao, tỉ lệ doanh nghiệp có website bán hàng trực tuyến còn ít, tỷ lệ ứng dụng công nghệ thông tin vào các khâu của chiến lược Marketing ở các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam còn chưa cao… khiến cho hiệu quả của các công tác phân phối, xúc tiến bán hàng ở thị trường thế giới còn chưa đạt được hiệu quả như mong muốn; cùng với trình độ công nghệ lạc hậu, công suất sử dụng thấp… là những tồn tại trước mắt khiến cho khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp xuất khẩu chè Việt Nam xét về mặt trình độ công nghệ còn thấp trên thị trường thế giới. Khóa luận: Thực trạng năng lực cạnh tranh của DN xuất khẩu.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ: 

===>>> Khóa luận: Giải pháp năng lực cạnh tranh của các DN xuất khẩu

0 0 đánh giá
Đánh giá bài viết
Theo dõi
Thông báo của
guest

0 Góp ý
Cũ nhất
Mới nhất Được bỏ phiếu nhiều nhất
0
Rất thích suy nghĩ của bạn, hãy bình luận.x