Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam

Chia sẻ chuyên mục Đề tài Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam hay nhất năm 2026 cho các bạn học viên ngành đang làm Khóa luận tốt nghiệp tham khảo nhé. Với những bạn chuẩn bị làm bài Khóa luận tốt nghiệp thì rất khó để có thể tìm hiểu được một đề tài hay, đặc biệt là các bạn học viên đang chuẩn bị bước vào thời gian lựa chọn đề tài làm Khóa Luận thì với đề tài Khóa luận: Hiệu quả của phương pháp cổ phần hóa trong cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam hiện nay dưới đây chắc hẳn sẽ cho các bạn cái nhìn tổng quát hơn về đề tài này. 

LỜI MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Từ kế hoạch 5 năm lần thứ IV (1986 – 1990) Đảng và Nhà nước ta đã đặt ra vấn đề đổi mới cơ chế quản lý kinh tế nhằm đưa đất nước thoát khỏi sự nghèo nàn lạc hậu. Từ đó đến nay, Nhà nước đã thực hiện nhiều biện pháp hành chính – kinh tế nhằm chuyển đổi nền kinh tế nước ta thành một “Nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa”, trong đó chủ trương quan trọng là cải tổ lại bộ phận doanh nghiệp nhà nước, mà phương pháp được ưu tiên áp dụng và triển khai rộng rãi hàng đầu là cổ phần hóa.

Cổ phần hóa thực chất là quá trình chuyển đổi sở hữu về tư liệu sản xuất trong doanh nghiệp nhà nước, từ hình thức sở hữu nhà nước sang hình thức sở hữu hỗn hợp bao gồm sở hữu nhà nước và sở hữu tư nhân. Một khi quan hệ sở hữu thay đổi, người ta hy vọng rằng sẽ có sự thay đổi về mục tiêu, tổ chức hoạt động, và từ đó, sẽ ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, thực sự đạt được đến mục tiêu cải tổ lại doanh nghiệp. Trong nghị định 109/2026/NĐ-CP của Thủ tướng Chính phủ ra ngày 26/06/2026 về chuyển doanh nghiệp 100% vốn nhà nước thành công ty cổ phần cũng quy định rõ về mục tiêu của quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp 100% vốn nhà nước tại Việt Nam như sau: “nâng cao năng lực tài chính, đổi mới công nghệ, đổi mới phương thức quản lý nhằm nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế; đảm bảo hài hoà lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư và người lao động trong doanh nghiệp; thực hiện công khai, minh bạch theo nguyên tắc thị trường; khắc phục tình trạng cổ phần hóa khép kín trong nội bộ doanh nghiệp; gắn với phát triển thị trường vốn, thị trường chứng khoán.” (điều 1, nghị định 109/2026/NĐ-CP).

Tuy nhiên, trong thời gian qua, cổ phần có đạt được những mục tiêu đó không, đặc biệt là mục tiêu cải tổ doanh nghiệp như: nâng cao năng lực tài chính, đổi mới phương thức quản lý, đảm bảo lợi ích của người lao động…? Cổ phần hóa đã đem lại những gì, và để lại những vấn đề nan giải nào cho doanh nghiệp? Giải pháp nào để gỡ bỏ những vướng mắc đó, góp phần làm hoàn thiện hơn, nâng cao hơn nữa hiệu quả của phương pháp cổ phần? Đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi vừa nêu, em chọn đề tài “Hiệu quả của phương pháp cổ phần hóa trong cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam hiện nay” để nghiên cứu và viết khóa luận tốt nghiệp này.

2. Mục tiêu nghiên cứu:

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là nhằm

  1. Phản ánh thành tựu đạt được và những tồn tại vướng mắc của các doanh nghiệp sau cổ phần hóa.
  2. Tìm ra và phân tích các nguyên nhân của cả những thành tựu và vướng mắc này.
  3. Đề xuất một số giải pháp nhằm khắc phục các vấn đề sau cổ phần hóa của doanh nghiệp nhằm góp phần hoàn thiện và nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, đưa cổ phần hóa doanh nghiệp trở lại đúng mục tiêu ban đầu.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu trên, khóa luận chủ yếu tập trung nghiên cứu lý luận về doanh nghiệp nhà nước, cổ phần hóa, công ty cổ phần; thực trạng hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa từ năm 2020 đến nay dựa theo một số tiêu chí xem xét như: cơ cấu sở hữu, vấn đề quản lý, lao động, hiệu quả sản xuất kinh doanh, và một số vấn đề khác như: tính công khai minh bạch trong công bố thông tin, vấn đề “tư nhân hóa” và chênh lệch giàu nghèo trong nội bộ doanh nghiệp.

4. Phương pháp nghiên cứu:

Khóa luận sử dụng kết hợp các phương pháp như: phương pháp phân tích, tổng hợp, thu thập thông tin, thống kê, phương pháp mô tả, diễn giải, quy nạp… Thông tin, dữ liệu trong khóa luận được thu thập từ nhiều nguồn như: tập hợp từ mạng internet, báo chí, tạp chí và sách chuyên ngành, báo cáo của các cơ quan Chính phủ…

5. Kết cấu khóa luận:

Khóa luận có kết cấu gồm 3 chương:

  • Chương 1: Cơ sở lý luận về Doanh nghiệp nhà nước và cổ phần hóa tại Việt Nam
  • Chương 2: Thực trạng hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa tại Việt Nam
  • Chương 3: Một số giải pháp nâng cao hiệu quả của phương pháp cổ phần hóa trong cải tổ doanh nghiệp nhà nước

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC VÀ CỔ PHẦN HÓA TẠI VIỆT NAM

I. DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC

1. Định nghĩa

1.1. Quan niệm về doanh nghiệp nhà nước trên thế giới

Trong các tài liệu về kinh tế, có nhiều quan niệm khác nhau về Doanh nghiệp Nhà nước. Các quan niệm đó đều dựa trên các tiêu chí như sở hữu, mục đích hoạt động, cơ cấu tổ chức và hình thức hoạt động của doanh nghiệp, tuy vậy khái niệm về Doanh nghiệp Nhà nước trên thế giới cũng được hiểu không thống nhất. Cùng tiêu chí xác định doanh nghiệp như nhau nhưng có nước gọi là Doanh nghiệp Nhà nước, song nước khác lại cho đó là doanh nghiệp tư nhân. Mỗi khái niệm nhấn mạnh một số tiêu chí nhất định. Tuy nhiên, cũng có thể tìm thấy những tiêu chí chung trong các định nghĩa của một số học giả như Johansen, Malcolm Gillis, Hanson, Ramanadham, Lintner, Short, Aharoni và một số tổ chức quốc tế như Liên hợp quốc, Ngân hàng thế giới, Quỹ tiền tệ thế giới. Trong các quan niệm về Doanh nghiệp Nhà nước nêu trên thì quan niệm của Malcolm Gillis và Ramanadham được coi là phù hợp hơn với bản chất của Doanh nghiệp Nhà nước và nó mang tính phổ biến. Điều đó được giải thích bởi các lý do sau: Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Theo quan niệm của Malcolm Gillis thì Doanh nghiệp Nhà nước được xác định theo 3 tiêu chuẩn sau:

  1. Chính phủ là cổ đông chính trong doanh nghiệp, hoặc nếu không thì Chính phủ có thể thực hiện việc kiểm soát những chính sách chung mà doanh nghiệp theo đuổi và bổ nhiệm hoặc cách chức ban quản lý doanh nghiệp.
  2. Doanh nghiệp có nhiệm vụ sản xuất hàng hoá hoặc dịch vụ bán cho công chúng, hoặc cho các doanh nghiệp tư nhân hoặc Doanh nghiệp Nhà nước khác.
  3. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về thu chi trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Nếu một doanh nghiệp thiếu điều kiện thứ nhất thì doanh nghiệp đó là doanh nghiệp tư nhân. Thiếu hoặc điều kiện thứ 2 hoặc điều kiện thứ 3 thì không được coi là Doanh nghiệp Nhà nước, mà được coi là cơ quan công cộng.

Theo V.V Ramanadham, Doanh nghiệp Nhà nước là một tổ chức trong đó kết hợp những yếu tố “công ích” và những yếu tố “doanh nghiệp”.

Những yếu tố công ích là:

  • Những quyết định về kinh doanh và hoạt động chính do các tổ chức Nhà nước đảm nhận. Tiêu chí quan trọng trong các quyết định không chỉ là kết quả tài chính.
  • Lợi nhuận là của công chức không thuộc một nhóm tư nhân nào.
  • Doanh nghiệp chịu trách nhiệm trước xã hội. Điều đó không có nghĩa đơn giản chỉ là các nhà quản lý doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm trước quyết định của họ, mà doanh nghiệp nói chung phải chịu trách nhiệm trước xã hội.

Những yếu tố “doanh nghiệp” là:

  • Doanh nghiệp có thể tồn tại về mặt tài chính một cách dài hạn và hoạt động theo nguyên tắc thị trường.
  • Giá cả phải được thiết lập trên cơ sở chi phí, yêu cầu này xuất phát từ đòi hỏi giá của các sản phẩm hàng hoá, dịch vụ phải bù đắp được chi phí sản xuất kinh doanh. Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Khả năng tồn tại về mặt tài chính và mối quan hệ giá cả – chi phí là những yếu tố phân biệt Doanh nghiệp Nhà nước với các hoạt động công ích, ví dụ hoạt động an ninh, quốc phòng, giáo dục, y tế.

Theo các định nghĩa trên, Doanh nghiệp Nhà nước được xác định dựa trên những tiêu chí chung như quyền sở hữu, quyền kiểm soát của nhà nước, khả năng tồn tại trên thị trường, mục tiêu, mức độ tự chủ tài chính, quan hệ giá cả – chi phí.

Tuy nhiên, ranh giới xác định doanh nghiệp nào là Doanh nghiệp Nhà nước chưa thống nhất. Ví dụ, tiêu chí về quyền sở hữu của nhà nước trong Doanh nghiệp Nhà nước rất khác nhau giữa các quốc gia. Đối với úc và Tây Ban Nha, Doanh nghiệp Nhà nước là doanh nghiệp mà nhà nước nắm quyền sở hữu trên 50% tài sản, ở Italia là 25%, Malaysia là 20%, Hàn Quốc là 10%. Liên hiệp quốc đưa ra khái niệm về Doanh nghiệp Nhà nước như sau: ” Những xí nghiệp do nhà nước nắm toàn bộ hoặc một phần sở hữu và nhà nước kiểm soát tới một mức độ nhất định quá trình ra quyết định của xí nghiệp”.

Trong khi đó theo luật Công ty (2013) của Trung Quốc, Doanh nghiệp Nhà nước là doanh nghiệp mà nhà nước nắm cổ phần khống chế từ 35% trở lên. Như vậy, nhà nước không cần nắm giữ tỷ lệ vốn sở hữu lớn trong Doanh nghiệp Nhà nước mà điều quan trọng là khả năng khống chế của nhà nước đối với doanh nghiệp. Điều này cũng thống nhất với quan điểm của Đại hội lần thứ XV của Đảng Cộng sản Trung Quốc coi vai trò chủ đạo của “kinh tế quốc hữu chủ yếu thể hiện ở sức mạnh khống chế của nó”.

Như vậy, Doanh nghiệp Nhà nước tồn tại ở nhiều nước trên thế giới và các doanh nghiệp này được sử dụng như một công cụ để phát triển và điều tiết nền kinh tế. Quan niệm về Doanh nghiệp Nhà nước ở các nước không giống nhau, nhưng vẫn có điểm thống nhất chung, đó là căn cứ sở hữu và quyền chi phối đối với doanh nghiệp để phân biệt Doanh nghiệp Nhà nước với doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác.

1.2. Quan niệm về doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Tại Việt Nam, quan niệm về Doanh nghiệp Nhà nước có sự thay đổi trong từng thời kỳ. Theo Điều lệ xí nghiệp công nghiệp quốc doanh ban hành kèm theo Nghị định 50/HĐBT ngày 22/3/1988 và Quy chế về thành lập, giải thể Doanh nghiệp Nhà nước ban hành kèm Nghị định 388/HĐBT ngày 20/11/1991 thì Doanh nghiệp Nhà nước là doanh nghiệp do Nhà nước trực tiếp thành lập, tổ chức quản lý và điều hành hoạt động nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế – xã hội của Nhà nước. Việc thành lập các Doanh nghiệp Nhà nước do cơ quan nhà nước đề nghị và trình cơ quan có thẩm quyền ra quyết định thành lập. Quan niệm về Doanh nghiệp Nhà nước như vậy vẫn dựa trên tiêu chí sở hữu 100% vốn nhà nước và thể hiện sự can thiệp trực tiếp và toàn diện của nhà nước vào hoạt động của doanh nghiệp.

Theo luật Doanh nghiệp Nhà nước do Quốc hội khoá IX thông qua ngày 20/1/2014, Doanh nghiệp Nhà nước là tổ chức kinh tế do nhà nước đầu tư vốn, thành lập và tổ chức quản lý, hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động công ích, nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế xã hội do nhà nước giao, Doanh nghiệp Nhà nước có tư cách pháp nhân, có các quyền và nghĩa vụ dân sự, tự chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động, kinh doanh trong phạm vi vốn do doanh nghiệp quản lý. Nhìn chung, quan niệm về Doanh nghiệp Nhà nước trong Luật cơ bản vẫn như đã quy định trong các văn bản pháp lý nêu trên. Điểm khác biệt và tiến bộ là ở chỗ Luật này đã xác định rõ tư cách pháp nhân và trách nhiệm pháp lý hữu hạn của Doanh nghiệp Nhà nước.

Theo tinh thần của Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX và Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ ba (khoá IX) thì quan niệm về Doanh nghiệp Nhà nước có đổi mới và được phát triển thêm một bước quan trọng. Theo đó, Doanh nghiệp Nhà nước không chỉ do Nhà nước nắm giữ 100% vốn mà còn bao gồm cả doanh nghiệp do Nhà nước chiếm cổ phần chi phối. Ngoài ra, Doanh nghiệp Nhà nước không nhất thiết do Nhà nước trực tiếp thành lập và quản lý toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp mà Nhà nước chỉ quản lý và tổ chức thực hiện các quyền của chủ sở hữu đối với Doanh nghiệp Nhà nước trong phần vốn góp của mình. Quán triệt tư tưởng đó, luật Doanh nghiệp Nhà nước 2022 ra ngày 26/11/2022 đã quy định “Doanh nghiệp nhà nước là tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cổ phần, vốn góp chi phối, được tổ chức dưới hình thức công ty nhà nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn.” (điều 1 luật Doanh nghiệp Nhà nước 2022). Trong đó, Công ty nhà nước giữ quyền chi phối doanh nghiệp khác là công ty sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc có cổ phần, vốn góp chiếm trên 50% vốn điều lệ của doanh nghiệp khác, giữ quyền chi phối đối với doanh nghiệp đó. Quyền chi phối đối với doanh nghiệp là quyền định đoạt đối với điều lệ hoạt động, việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức các chức danh quản lý chủ chốt, việc tổ chức quản lý và các quyết định quản lý quan trọng khác của doanh nghiệp đó. (Điều 3, khoản 7, 8 luật Doanh nghiệp Nhà nước năm 2022).

Trên quan điểm kế thừa và đổi mới luật Doanh nghiệp Nhà nước 2022, luật Doanh nghiệp chung ban hành ngày 29/11/2024 vẫn quy định “Doanh nghiệp nhà nước là doanh nghiệp trong đó Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ.” (Điều 4, khoản 22, luật Doanh nghiệp 2024). Như vậy, đối tượng doanh nghiệp thuộc diện doanh nghiệp nhà nước đã được mở rộng ra, trong mọi trường hợp, dù doanh nghiệp được hình thành dưới bất kỳ hình thức nào, chỉ cần có trên 50% vốn điều lệ thuộc sở hữu nhà nước sẽ được coi là doanh nghiệp nhà nước. Đặc biệt, điểm mới trong quan điểm về Doanh nghiệp Nhà nước của luật Doanh nghiệp 2024 chính là sự giải phóng về mặt quản lý của nhà nước đối với doanh nghiệp khi loại bỏ điều kiện về “cổ phần vốn góp chi phối” và “giữ quyền chi phối” đối với doanh nghiệp.

Như vậy quan điểm về doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với quan điểm của thế giới, tức là chỉ dựa trên cơ sở phần vốn điều lệ nhà nước nắm giữ. Tuy nhiên, do đặc thù nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở nước ta, tỷ lệ này vẫn còn khá cao (50%) so với các nước khác trên thế giới.

2. Bản chất của doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

2.1. Sự tồn tại của doanh nghiệp nhà nước là tất yếu và đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân

DNNN là loại hình doanh nghiệp dựa trên sở hữu Nhà nước về tư liệu sản xuất, do đó khác các loại hình doanh nghiệp khác trên ba điểm sau đây:

Một là, vì vốn của doanh nghiệp hầu hết đều thuộc sở hữu của nhà nước nên Doanh nghiệp Nhà nước, dù là doanh nghiệp có chức năng kinh doanh, hay doanh nghiệp công ích, thì trong bất kỳ hoàn cảnh nào, vẫn luôn chú trọng hiệu quả kinh tế – xã hội. Do đó, sự có mặt của Doanh nghiệp Nhà nước là lực lượng vật chất quan trọng đảm bảo tính ổn định của nền kinh tế, chống lại mọi hành vi cơ hội, chạy theo lợi nhuận bằng bất cứ giá nào của các loại doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế tư nhân.

Hai là, do Doanh nghiệp Nhà nước là của nhà nước nên lợi nhuận sẽ do nhà nước sử dụng. Do đó, nhiều nước còn giao cho Doanh nghiệp Nhà nước những lĩnh vực có lợi nhuận cao với ý đồ giữ cho nhà nước những khoản lợi nhuận lớn này để giải quyết những vấn đề xã hội nảy sinh trong nền kinh tế thị trường.

Ba là, trong thực tế, còn có nhiều lĩnh vực đòi hỏi đầu tư lớn, hiệu quả kinh tế không cao nhưng lại cần thiết cho sự ổn định kinh tế – xã hội, các doanh nghiệp tư nhân không muốn và không thể đầu tư, chỉ có Doanh nghiệp Nhà nước, vì lợi ích chung, không lấy lợi nhuận làm mục tiêu tối hậu, mới đảm nhiệm. Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Từ những lý do trên dẫn đến kết luận: Trong những lĩnh vực quan trọng, huyết mạch của nền kinh tế, Doanh nghiệp Nhà nước phải có mặt và đóng vai trò then chốt như Nghị quyết TW3 (Khóa IX) đã khẳng định. Đây cũng là lý do mà ở hầu hết các nước trên thế giới, ít hay nhiều, đều tồn tại Doanh nghiệp Nhà nước.

2.2. Tính khó minh bạch của Doanh nghiệp Nhà nước

DNNN là loại hình dựa trên sở hữu nhà nước. Vì vậy, cùng một lúc phải giải quyết nhiều mối quan hệ phức tạp: quan hệ giữa chủ thể sở hữu (ở đây là nhà nước, mà đại diện là cơ quan chủ quản và hội đồng quản trị) với chủ thể sử dụng (ở đây là doanh nghiệp mà đại diện cũng rất phức tạp: hội đồng quản trị, giám đốc, đại hội công nhân viên chức, BCH đảng bộ, công đoàn, đoàn thanh niên…) và người lao động (cùng một lúc đóng hai vai trò: chủ thể sở hữu lao động và là chủ tập thể xí nghiệp) trên các mặt trách nhiệm và lợi ích kinh tế, trong đó quan trọng nhất là lợi ích kinh tế.

Xử lý mối quan hệ này rất khó khăn và phức tạp. Tình trạng bộ phận quản lý doanh nghiệp (mà trực tiếp là giám đốc) bỏ qua quyền lợi của bản thân doanh nghiệp và nhà nước vì lợi ích của cá nhân trong các Doanh nghiệp Nhà nước thường xuyên diễn ra. Trong trường hợp giám đốc có tâm, có tài, muốn làm cho doanh nghiệp hoạt động hiệu quả thì lại bị những ràng buộc của cơ chế chung cản trở. Kết quả là Doanh nghiệp Nhà nước thường không có hiệu quả kinh tế cao. Hạn chế này xuất phát từ tính chất của sở hữu mà ngay các doanh nghiệp quốc doanh của các nước tư bản cũng thường gặp phải. Rõ ràng là, việc minh bạch hóa hoạt động của Doanh nghiệp Nhà nước chính là vấn đề lâu nay luôn làm đau đầu các nhà hoạch định chiến lược.

2.3. Tính kém hiệu quả trong các Doanh nghiệp Nhà nước Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Nhìn chung, hoạt động của Doanh nghiệp Nhà nước thường không có hiệu quả cao (ví dụ – theo báo tổng kết năm 2021 của Viện nghiên cứu kinh tế trung ương – CIEM năm 2021, nước ta có 20% Doanh nghiệp Nhà nước thu lỗ; 40% hòa vốn, hoạt động cầm chừng; 40% có lãi nhờ chính sách ưu đãi về thuế, xóa thuế nợ đọng, trợ cấp xuất khẩu).

  • Có nhiều nguyên nhân gây nên tình trạng đó:

Một là Doanh nghiệp Nhà nước thường phải đảm nhận kinh doanh trên những khu vực ít lãi, phải đáp ứng những nhu cầu xã hội mà các doanh nghiệp tư nhân không chịu đảm nhận;

Hai là, sở hữu nhà nước thuần túy làm cho cơ chế quản lý Doanh nghiệp Nhà nước trở thành vấn đề phức tạp, rất khó để có thể thu lợi nhuận cao xuất phát từ khó khăn trong việc giải quyết mối quan hệ giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng.

2.4. Tính bao trùm quá rộng của hệ thống các Doanh nghiệp Nhà nước do lịch sử để lại

Hệ thống Doanh nghiệp Nhà nước ở nước ta được xây dựng lâu dài và theo quan niệm cũ, là một hệ thống rộng khắp từ Trung ương xuống địa phương, quản lý một lượng lao động rất lớn, một nguồn vốn lớn và những điều kiện thuận lợi nhưng hiệu quả được coi là thấp (theo TS Nguyễn Văn Ân, Viện trưởng CIEM thì đến 31-12-2021 có 4722 Doanh nghiệp Nhà nước 100% vốn của nhà nước, nếu tính cả số DN mà Nhà nước có cổ phần khống chế thì số Doanh nghiệp Nhà nước là 5175).

Từ các tính chất trên của Doanh nghiệp Nhà nước có thể kết luận: trong nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa, phải có mặt Doanh nghiệp Nhà nước với vai trò then chốt. Nhưng vai trò then chốt của Doanh nghiệp Nhà nước phải thể hiện ở mặt chất chứ không phải mặt lượng. Do đó, việc sắp xếp lại Doanh nghiệp Nhà nước trong nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta hiện nay là vấn đề bức xúc.

3. Vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế quốc dân Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

DNNN có vai trò quan trọng trong việc phát triển nền kinh tế quốc dân, vai trò của Doanh nghiệp Nhà nước được thể hiện trên các mặt cụ thể sau:

Thứ nhất, Doanh nghiệp Nhà nước đóng góp vào tăng trưởng đất nước (chiếm tỷ trọng lớn trong tổng sản phẩm trong nước – GDP), thu hút vốn, tạo việc làm và thực hiện các chính sách xã hội. Ngoài ra, trong nền kinh tế nhiều thành phần định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, các Doanh nghiệp Nhà nước còn đảm bảo các điều kiện cơ sở hạ tầng, dịch vụ xã hội ngày một tốt hơn; cung ứng hàng hoá, vật tư, năng lượng chủ yếu cho nền kinh tế quốc dân như điện, sắt thép, xi măng, phân bón, xăng dầu, giấy viết. Đồng thời, là lực lượng chủ lực thực hiện các chính sách xã hội thông qua các doanh nghiệp công ích. Doanh nghiệp Nhà nước là động lực thúc đẩy phân bố lại nguồn lực, nhất là nguồn vốn và nguồn nhân lực theo hướng công nghiệp hoá tạo tiền đề cho việc hình thành các trung tâm kinh tế, văn hoá, đô thị mới.

Thứ hai, Doanh nghiệp Nhà nước giữ vai trò quan trọng chi phối những ngành, lĩnh vực và sản phẩm then chốt của nền kinh tế. Doanh nghiệp Nhà nước bảo đảm hầu hết yêu cầu sản phẩm và dịch vụ công ích, các điều kiện giao thông, điện, nước, thông tin, vật tư, hàng hóa cho xuất khẩu và thị trường trong nước.

Thứ ba, Doanh nghiệp Nhà nước là lực lượng nòng cốt trong tăng trưởng, xuất khẩu, bảo đảm các sản phẩm quan trọng của nền kinh tế và đóng góp cho ngân sách nhà nước; góp phần quan trọng bảo đảm các cân đối lớn và ổn định kinh tế vĩ mô.

Thứ tư, các Doanh nghiệp Nhà nước là người cung cấp các sản phẩm chủ yếu (các hàng công nghiệp và tiêu dùng, tư liệu sản xuất và các dịch vụ… ) cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu.

Thứ năm, các Doanh nghiệp Nhà nước là điểm tựa và công cụ quan trọng của nhà nước trong việc điều tiết vĩ mô, khắc phục những khuyết tật của kinh tế thị trường. Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

DNNN là lực lượng xung kích để nhà nước bổ sung thị trường những hàng hoá và dịch vụ cần thiết. Nhà nước sử dụng và phát huy vai trò xung kích của Doanh nghiệp Nhà nước khi nào là lúc cần thiết? Đó là khi, khu vực tư nhân không làm được hoặc không muốn làm, như đã phân tích ở trên. Chức năng này được các Doanh nghiệp Nhà nước thực hiện thông qua việc cung cấp những hàng hoá và dịch vụ theo chủ trương, kế hoạch của nhà nước (cầu) để nhằm vào các khoảng trống của thị trường (cung).

Trong việc điều tiết vĩ mô nền kinh tế nhà nước phải sử dụng các biện pháp vĩ mô như chính sách tài chính, chính sách thuế, chính sách tiền tệ. Mặt khác, nhà nước cũng phải dựa vào Doanh nghiệp Nhà nước để khởi động, phục hồi kinh tế hoặc kìm hãm lạm phát. Thí dụ, khi kinh tế thị trường vật vờ, uể oải, nhà nước sẽ áp dụng các chính sách và biện pháp vĩ mô nhằm kích thích nhu cầu. Nhưng do lãi suất ít hoặc thu hồi vốn chậm, nói chung các doanh nghiệp không muốn đầu tư. Do vậy, nhà nước phải dựa vào các Doanh nghiệp Nhà nước để tăng nhu cầu đầu tư, từ đó thúc đẩy tăng nhu cầu.

Thứ sáu, Doanh nghiệp Nhà nước là những cơ sở quan trọng nhất trong việc đầu tư, ứng dụng những tiến bộ khoa học và công nghệ; thực hiện hiện đại hoá đất nước. Điều đó thể hiện trước hết bởi sự cất cánh kinh tế của mỗi quốc gia không thể thiếu các ngành hạ tầng và không thể không xây dựng các công trình hạ tầng, mà việc xây dựng này thường đòi hỏi những khoản đầu tư lớn, rủi ro cao, thu hồi vốn chậm, hiệu quả xã hội rộng lớn. Do vậy, những doanh nghiệp bình thường không đủ sức làm và cũng không muốn làm. Thứ nữa là, trong sự phát triển kinh tế ngày nay khoa học – kỹ thuật đóng vai trò then chốt. Các Doanh nghiệp Nhà nước mới có cơ sở vật chất kỹ thuật và nguồn lực để có khả năng chuyển hoá thành tựu khoa học – kỹ thuật thành lực lượng sản xuất hiện thực. Trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, vai trò Doanh nghiệp Nhà nước còn thể hiện ở việc định hướng, dẫn dắt các thành phần kinh tế khác, giữ những vị trí then chốt, đi đầu ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ; nêu gương về năng suất, chất lượng, hiệu quả kinh tế – xã hội và chấp hành pháp luật.

4. Tính tất yếu phải cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Trong giai đoạn hiện nay Việt Nam đã trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), các doanh nghiệp Việt Nam nói chung và doanh nghiệp nhà nước nói riêng phải đối mặt với những thách thức lớn trước sức cạnh tranh từ các doanh nghiệp bên ngoài trong sân chơi chung thế giới, và mất dần các ưu thế bảo hộ từ phía nhà nước do Việt Nam phải tuân thủ luật chơi chung trên thương trường quốc tế. Do đó, việc cải tổ lại doanh nghiệp, nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh chính là vấn đề sống còn, mang tính chiến lược đối với các doanh nghiệp nói riêng và cả nền kinh tế Xã hội chủ nghĩa nói chung.

Tính tất yếu phải cải tổ doanh nghiệp nhà nước ở nước ta thể hiện rõ ràng qua những thực tế sau đây:

4.1. Hoạt động sản xuất kinh doanh yếu kém của các doanh nghiệp nhà nước:

Trong những năm 80, đối với các nước có nền kinh tế phát triển cũng như đang phát triển, thì vai trò của doanh nghiệp nhà nước đã được khẳng định và giữ vị trí chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân. Nhìn về tổng thể thì có những doanh nghiệp nhà nước hoạt động tốt, hiệu quả kinh tế cao, nhưng có không ít các doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả. Nhà nước phải dùng chính sách kinh tế vĩ mô để bảo hộ, như: miễn giảm thuế, cấp vốn ưu đãi đầu tư, bù lỗ… Thông báo Hội nghị lần thứ III Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá IX đã nhận định: Doanh nghiệp nhà nước còn những mặt hạn chế, yếu kém, hiệu quả kinh doanh nhìn chung còn thấp, chưa tương xứng với nguồn lực đã có và sự trợ giúp của Nhà nước; công nợ còn nhiều, chậm đổi mới công nghệ, lao động còn dôi dư lớn, chưa thực sự tự chủ trong kinh doanh, trình độ quản lý còn yếu kém, cơ cấu doanh nghiệp nhà nước còn nhiều bất hợp lý. Nhiều doanh nghiệp nhà nước đều có năng suất lao động thấp, chỉ đạt khoảng 38% so với doanh nghiệp ngoài quốc doanh, vòng quay vốn trung bình trong giai đoạn 1985-1991 chỉ đạt 60% so với doanh nghiệp ngoài quốc doanh.

Tại Hội nghị toàn quốc về đổi mới doanh nghiệp tháng 3 năm 2023, Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải đã chỉ rõ những yếu kém của khối doanh nghiệp nhà nước, trong đó thực trạng kinh doanh kém hiệu quả tại khu vực này doanh nghiệp đang là một thách thức lớn khi Việt Nam tham gia hội nhập quốc tế. Thuế thu nhập doanh nghiệp chỉ đạt 8000 tỷ đồng trong tổng số 87.000 tỷ đồng nộp ngân sách nhà nước (chiếm tỷ lệ 9,19%), trong khi đó tổng số nợ của khối này phải thu, phải trả lên tới khoảng 300.000 tỷ đồng. Một thực tế đáng lo ngại khác là sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước rất yếu. Trong khối ASEAN, Việt Nam thuộc nhóm nước có sức cạnh tranh kém phát triển. Thủ tướng lấy ví dụ: Chi phí vận chuyển công ten nơ từ khu công nghiệp Bình Dương đến cảng Vũng Tàu còn cao hơn cả từ Vũng Tàu đi Singapore.

4.2. Nhà nước giảm dần sự bảo hộ đối với doanh nghiệp nhà nước.

Nền kinh tế các nước phương tây đã có những dao động giữa thời kỳ vững chãi của những thành công khu vực kinh tế nhà nước và sự phát triển của khu vực phi nhà nước cũng như việc mở rộng thị trường. Mặt khác, tỷ lệ lạm phát và nợ của Nhà nước ngày càng tăng đã làm cho nhiều chính phủ phải tự xem lại chính sách kinh tế của mình. Trong bối cảnh toàn cầu hoá và khu vực hoá về thị trường sản phẩm và thị trường vốn, hàng loạt các ngành công nghiệp đã trở nên càng ngày càng khó khăn hơn và không còn giải pháp nào khác là hợp tác quốc tế để giải quyết những khó khăn đó. Đồng thời, việc phát triển các ngành công nghiệp, phát triển sản xuất và những vấn đề liên quan đến sản xuất của các doanh nghiệp nhà nước đều do Nhà nước quyết định hoặc lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước quyết định đã phần nào gặp trở ngại trong môi trường mới đòi hỏi phải có các quyết định nhanh và kịp thời trong nền kinh tế thị trường.

Bên cạnh đó, áp lực phải cắt giảm bảo hộ khi Việt Nam đã trở thành thành viên của tổ chức Thương mại thế giới WTO cũng khiến càng khiến cho quá trình này được thúc đẩy nhanh hơn. Mất đi những ưu thế bảo hộ, doanh nghiệp nhà nước càng cần có những thay đổi mạnh mẽ để tự mình có thể tồn tại trong cơ chế mới.

4.3. Nhà nước giảm dần chức năng làm kinh tế. Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Nhà nước không có tham vọng hành chính hoá nền kinh tế, cũng như không thể thay thế được vai trò của thị trường và các doanh nghiệp. Tuy nhiên, xét trên nhiều phương diện, sự quản lý, tác động của Nhà nước là điều kiện không thể thiếu được cho sự vận hành hiệu quả của nền kinh tế thị trường. Cho dù luật chơi của thị trường có hiệu quả đến đâu thì cũng không thể thả nổi hoàn toàn nền kinh tế cho quy luật tự điều chỉnh của thị trường. Sẽ là ảo tưởng nếu cho rằng thị trường tự nó sẽ tự điều chỉnh, tự nó có đủ cơ chế để vận hành hiệu quả.

Nhà nước điều tiết thị trường thông qua các quy phạm pháp luật và cơ chế chính sách. Nhà nước cũng có thể can thiệp, điều tiết thị trường bằng việc thành lập các cơ quan được giao đặc trách việc điều tiết, quản lý kinh tế, với qui chế độc lập. Việc Nhà nước hạn chế, giảm thiểu các biện pháp can thiệp trực tiếp vào nền kinh tế và làm thay các doanh nghiệp nhà nước dẫn đến hai thay đổi đáng kể: Thứ nhất, tăng cường vai trò quản lý của các cơ quan nhà nước thông qua việc ban hành các quy phạm pháp luật, tạo hành lang pháp lý chặt chẽ hơn cho sự vận hành của thị trường; thứ hai, tăng cường tính chủ động, trách nhiệm của doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất kinh doanh trước thị trường.

Nhà nước giảm dần chức năng kinh tế đồng nghĩa với việc nhà nước sở hữu một lượng vốn quá lớn trong các doanh nghiệp đã trở nên không cần thiết,. Vì vậy, việc cải tổ lại doanh nghiệp, cải tổ lại cơ cấu sở hữu, là điều kiện để nhà nước tiến hành tách rời hai chức năng quản lý kinh tế và quản lý hành chính.

4.4. Cải tổ doanh nghiệp nhà nước góp phần giảm bớt gánh nặng tài chính cho ngân sách nhà nước

Hiện nay, các khoản nợ, việc chiếm dụng vốn giữa các doanh nghiệp với nhau rất lớn, Nhà nước lại phải đứng ra lo trả nợ để đảm bảo cho sự hoạt động bình thường mặc dù không thu về được vốn. Điều đó đã khiến các doanh nghiệp nhà nước đã trở thành gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Mức độ tổn thất do khu vực doanh nghiệp nhà nước gây ra cho ngân sách nhà nước đã làm ảnh hưởng, gây thiếu lòng tin về khả năng, lợi ích của khu vực kinh tế này đối với sự phát triển cân đối của nền kinh tế, đồng thời để lại những hậu quả nghiêm trọng về mặt xã hội như: tệ tham nhũng, quan liêu, cửa quyền, ỷ lại vào nhà nước, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng… Để giảm bớt những gánh nặng này, Nhà nước đã từng bước tiến hành cổ phần hoá các doanh nghiệp của mình. Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Tóm lại, trong bối cảnh này, vị trí, vai trò của các doanh nghiệp nhà nước cũng cần thay đổi cho phù hợp. Các doanh nghiệp nhà nước muốn giải quyết vấn đề này không thể tự mình quyết định mà phải qua nhiều thủ tục hành chính của các cấp có thẩm quyền để chớp lấy thời cơ hội nhập và hợp tác quốc tế. Chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước sang các loại hình doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu là một giải pháp hữu hiệu.

II. CÔNG TY CỔ PHẦN VÀ CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC

1. Công ty cổ phần

1.1. Định nghĩa

  • Định nghĩa công ty cổ phần trên thế giới

Công ty cổ phần (CTCP): Là công ty thành lập theo vốn, trong đó các hội viên có tên gọi là cổ đông. Cổ đông góp vốn vào công ty bằng cách mua cổ phần. Vốn của công ty được chia thành từng phần bằng nhau gọi là cổ phiếu. Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm và rủi ro trong số vốn đã góp và không chịu trách nhiệm nào khác bằng tài sản còn lại của mình về các nghĩa vụ của công ty.

  • Cổ phần: Vốn điều lệ của công ty cổ phần được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần.
  • Cổ phiếu: Chứng chỉ do công ty cổ phần phát hành hoặc bút toán ghi sổ xác nhận quyền sở hữu một hoặc một số cổ phần của công ty đó. Cổ phiếu là chứng từ có giá, có thể chuyển nhượng, mua bán, lưu thông trừ những trường hợp bị hạn chế do luật định.
  • Cổ đông: Là người sở hữu một hoặc một số cổ phần của công ty đó. Cổ đông có thể là cá nhân hoặc pháp nhân.

So sánh các loại hình công ty khác thì công ty cổ phần là công ty góp vốn điển hình, pháp luật các nước xem nó là pháp nhân độc lập. Nói một cách khác, công ty cổ phần là công ty được hình thành trên cơ sở huy động vốn cá nhân bằng cách phát hành và bán cổ phiếu, trái phiếu, mỗi chủ sở hữu chỉ hưởng quyền lợi và trách nhiệm hữu hạn trong phần vốn góp của mình. Lợi nhuận của công ty cổ phần được phân phối cho cổ đông theo giá trị ghi trên cổ phiếu và số lượng cổ phiếu mà họ sở hữu.

Vai trò của cổ đông không có ý nghĩa khi gia nhập công ty, vì bất kỳ người nào muốn bỏ vốn vào đều có thể trở thành cổ đông, không hạn chế tư cách, cổ đông trở thành người chủ sở hữu cổ phiếu đơn thuần, quyền lợi của họ chủ yếu thể hiện trên cổ phiếu, nó thay đổi tuỳ theo sự thay đổi của cổ phiếu. Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

  • Công ty cổ phần tại Việt Nam:

Tại Việt Nam, theo quy định tại điều 77, Luật doanh nghiệp 2024, công ty cổ phần được định nghĩa như sau:

“Công ty cổ phần là doanh nghiệp, trong đó: Vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần; cổ đông có thể là tổ chức, cá nhân; số lượng cổ đông tối thiểu là ba và không hạn chế số lượng tối đa; cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào doanh nghiệp; cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần của mình cho người khác, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 81 và khoản 5 Điều 84 của Luật này. Công ty cổ phần có quyền phát hành chứng khoán các loại để huy động vốn.”

1.2. Đặc điểm

Công ty cổ phần là một tổ chức kinh tế do nhiều thành viên thoả thuận thành lập nên một cách tự nguyện, góp vốn tuỳ theo khả năng của mình để tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh, và nó mang những đặc điểm sau:

  • Về tư cách pháp nhân

Công ty cổ phần có tư cách pháp nhân, là một chủ thể kinh doanh hoàn toàn độc lập. Là loại hình công ty đối vốn, nên nó không đòi hỏi thân nhân của các cổ đông, chỉ đòi hỏi cổ phần. Sự tồn tại của công ty cổ phần không phụ thuộc vào sự biến động của số lượng cổ đông.

  • Quyền lợi và trách nhiệm của cổ đông

Công ty cổ phần loại trừ trách nhiệm của cổ đông đối với các chủ sự của công ty. Trong trường hợp thua lỗ, cổ đông chỉ chịu trách nhiệm tài chính trong phạm vi số vốn đã góp vào công ty (trách nhiệm hữu hạn). Nhờ đó, một người cùng một lúc có thể đầu tư vào nhiều công ty cổ phần khác nhau, đa dạng hoá danh mục đầu tư, giảm thiểu rủi ro.

Cổ đông được giải phóng khỏi chức năng quản lý công ty, công việc quản lý được các nhà quản lý chuyên nghiệp, có trình độ chuyên môn cao đảm nhận. Cổ đông có thể giữ bí mật việc mình tham gia hay số vốn mình góp vào công ty.

  • Cơ cấu tổ chức Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Công ty cổ phần được tổ chức chặt chẽ. Trong cơ cấu tổ chức và điều lệ hoạt động có Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát và Ban giám đốc quản lý công ty, mỗi bộ phận đều có những chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn khác nhau.

  • Khả năng huy động vốn

Công ty cổ phần có khả năng huy động vốn nhàn rỗi tạm thời trong xã hội. Quy mô kinh doanh của công ty được mở rộng không hạn chế vì họ có nhiều vốn – có điều kiện tạo thời cơ và chớp thời cơ đầu tư vào những ngành có trình độ kỹ thuật cao, công nghệ tiên tiến, tạo ra những sản phẩm có khả năng cạnh tranh cao.

Công ty cổ phần có thể phát hành chứng khoán động sản (trái phiếu, cổ phiếu ưu đãi, cổ phiếu phổ thông), có thể mua bán chứng khoán tại các Sở giao dịch Chứng khoán, các Ngân hàng Thương mại hay các Công ty Tài chính.

  • Cơ cấu vốn hoạt động

Vốn hoạt động của công ty cổ phần gồm 3 nguồn:

  • Vốn cổ phần phổ thông: Vốn cổ phần tại một thời điểm thường gồm 3 loại: tổng giá trị danh nghĩa của số lượng cổ phiếu đã phát hành, tổng số tiền thu được do công ty phát hành cổ phiếu theo giá thị trường (thặng dư vốn cổ phần), thu nhập giữ lại.
  • Vốn cổ phần ưu đãi
  • Vốn nợ: bao gồm vốn vay ngắn hạn (dưới 1 năm), trung hạn (từ 2-3 năm), dài hạn (từ 5 năm trở lên) và các khoản nợ khác.

Vốn cổ phần giữ vai trò quan trọng nhất vì nó là khoản thường xuyên đảm bảo cho hoạt động sản xuất kinh doanh, vốn nợ và thu nhập giữ lại mang tính chất bổ sung. Vốn cổ phần ưu đãi thường chiếm tỷ lệ thấp nhất ở hầu hết các ngành.

2. Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

2.1. Định nghĩa

Cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước là việc chuyển công ty Nhà nước thành công ty cổ phần. Đây là một hình thức sắp xếp lại doanh nghiệp Nhà nước, chuyển đổi những công ty Nhà nước mà Nhà nước không cần giữ 100% vốn sang loại hình doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu; huy động vốn của cá nhân, các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội trong nước và ngoài nước để tăng năng lực tài chính, đổi mới công nghệ, đổi mới phương thức quản lý nhằm nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Chương trình chuyển đổi sở hữu trong tiến trình cải cách Doanh nghiệp Nhà nước trên thế giới đã diễn ra mạnh mẽ sôi động ngay từ đầu thập kỷ 80 với xuất phát điểm là nước Anh và sau đó lan rộng sang các nước khác.

Ở các nước Đông Âu, phong trào Cổ phần hóa và đa dạng hoá sở hữu Doanh nghiệp Nhà nước được phát động ngay từ đầu thập niên 90 và hiện vẫn đang tiếp diễn khá sôi động. Mỗi quốc gia khi tiến hành Cổ phần hóa đều đặt ra những tham vọng riêng của mình cho mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội.

Hầu hết các nước đều cho rằng, mục tiêu chính của chương trình Cổ phần hóa Doanh nghiệp Nhà nước là nhằm nâng cao năng lực sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Qua đó, góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển. Đồng thời giảm thiểu số Doanh nghiệp Nhà nước làm ăn thua lỗ, tăng các đơn vị làm ăn có lãi và các khoản thu cho Ngân sách Nhà nước, tạo nguồn để giải quyết các vấn đề kinh tế – xã hội khác. Ngoài ra, qua công tác Cổ phần hóa, hầu hết chính phủ các nước đều muốn chuyển một số lĩnh vực ngành nghề mà các khu vực kinh tế khác có thể đảm nhận, giảm bớt gánh nặng và thâm hụt cho ngân sách, cân đối khả năng thanh toán nợ nước ngoài; phát triển thị trường vốn trong nước.

2.2. Đặc thù của quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam trước hết là một yêu cầu bức xúc từ thực tế, được hình thành và hoàn thiện từ thực tiễn thử nghiệm hơn là ứng dụng từ một mô hình lý thuyết sao chép của nước ngoài. Chính vì vậy, có thể nói, cổ phần hóa là một hiện tượng đặc thù ở Việt Nam với các đặc trưng sau đây:

Thứ nhất, cổ phần hóa không nhằm mục đích tư nhân hóa càng nhanh càng tốt các cơ sở kinh tế thuộc sở hữu nhà nước làm giảm gánh nặng tài chính cho ngân sách mà là nhằm mục tiêu huy động vốn cho doanh nghiệp, bởi vì bản thân tiền thu về do bán cổ phần vẫn được nhà nước tiếp tục đầu tư vào doanh nghiệp nhà nước. Đặc điểm này có chút gì đó giống với “công ty hóa” cúa Trung Quốc nhưng hoàn toàn khác với tư nhân hóa ở các nước tư bản cũng như Liên bang Nga và Đông Âu.

Thứ hai, mục đích của cổ phần hóa là nhằm cơ cấu lại hệ thống doanh nghiệp nhà nước bằng cách du nhập hình thức công ty cổ phần hỗn hợp sở hữu nhà nước và tư nhân, góp phần giảm bớt vốn của nhà nước ở các lĩnh vực mà hình thức kinh tế tư bản nhà nước hoạt động hiệu quả hơn hình thức doanh nghiệp 100% sở hữu nhà nước, nhờ có sự kết hợp giữa với vai trò kiểm soát của nhà nước với yếu tố quản lý và lao động tích cực của cá nhân. Như vậy thành phần kinh tế nhà nước có thể mạnh hơn, kiểm soát được phạm vi rộng hơn mà không cần tăng vốn đầu tư của nhà nước. Rõ ràng với mục đích này, mặc dù có một phần tài sản chuyển từ sở hữu nhà nước sang sở hữu tư nhân, song mục đích lại không hoàn toàn giống tư nhân hóa ở các nước Tư bản chủ nghĩa.

Thứ ba, phương châm, hình thức cổ phần hóa cũng như chính sách ưu đãi đối với người lao động trong các doanh nghiệp cổ phần hóa cho thấy mục đích cổ phần hóa 1à tạo điều kiện cho người lao động làm chủ và doanh nghiệp sau cổ phần hóa hoạt động hiệu quả chứ không nhằm mục đích chuyển giao doanh nghiệp nhà nước cho tư nhân. Chính vì vậy, nước ta không chủ trương giao bán càng nhanh doanh nghiệp nhà nước càng tốt mà kiên trì con đường cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.

Tính đặc thù của cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam cho thấy xu hướng giữ vững bản chất Xã hội chủ nghĩa trong các cải cách kinh tế của nhà nước, nhưng đồng thời tính đặc thù này cũng gây khó khăn ở chỗ chúng ta không tìm được kinh nghiệm từ các nước đi trước càng không tự vạch ra được một chương trình hoàn thiện ngay từ đầu nhằm đạt tới sự thống nhất trong cả quá trình cổ phần hóa. Xét về góc độ cung cấp hàng hóa cho thị trường chứng khoán, quá trình cổ phần hóa với quá nhiều sự thay đổi đã làm cho các doanh nghiệp sau cổ phần hóa và cổ phiếu của chúng khó thích hợp với yêu cầu chuẩn hóa của thị trường chứng khoán tập trung. Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

3. Mục tiêu cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam

Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là một trong những biện pháp quan trọng nhằm cải tổ khu vực doanh nghiệp quốc doanh, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp này phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh, giữ vững vai trò đầu tàu, dẫn dắt nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam phải đáp ứng điều kiện không đi chệch hướng xã hội chủ nghĩa, không biến thành tư nhân hóa, do đó, trong giai đoạn hiện nay, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước cần hướng theo những mục tiêu sau:

Giảm bớt gánh nặng tài trợ mang tính bao cấp của ngân sách nhà nước đối với những doanh nghiệp làm ăn thua lỗ kéo dài, góp phần thu hồi một phần tài sản tập trung về ngân sách nhà nước tiến hành đầu tư vào các công trình trọng điểm mang tính chiến lược.

Hình thành những tiền đề vật chất cần thiết cho việc phát triển thị trường vốn, huy động nguồn vốn tiết kiện trong dân đưa vào sản xuất kinh doanh và tạo những động lực kinh tế thúc đẩy sự cạnh tranh lành mạnh, tác động đến nền kinh tế thị trường theo định hướng Xã hội chủ nghĩa.

Cho phép người lao động có quyền quản lý sản xuất kinh doanh, thực hiện quyền làm chủ của mình, cải tiến kỹ thuật sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và góp phần điều chỉnh lại nền kinh tế theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa.

Trong nghị định 109/2026/NĐ-CP của thủ tướng chính phủ ra ngày 26/06/2026 về chuyển doanh nghiệp 100% vốn nhà nước thành công ty cổ phần cũng quy định rõ về mục tiêu của quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp 100% vốn nhà nước tại Việt Nam như sau:

  • Chuyển đổi những doanh nghiệp mà Nhà nước không cần giữ 100% vốn sang loại hình doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu; huy động vốn của các nhà đầu tư trong nước và nước ngoài để nâng cao năng lực tài chính, đổi mới công nghệ, đổi mới phương thức quản lý nhằm nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
  • Đảm bảo hài hoà lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp, nhà đầu tư và người lao động trong doanh nghiệp.
  • Thực hiện công khai, minh bạch theo nguyên tắc thị trường; khắc phục tình trạng cổ phần hóa khép kín trong nội bộ doanh nghiệp; gắn với phát triển thị trường vốn, thị trường chứng khoán. (Điều 1 nghị định 109/2026/NĐ-CP)

4. Cổ phần hóa là một phương pháp hiệu quả trong cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam hiện nay Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

4.1. Cổ phần hóa là phương pháp hiệu quả trong cải tổ doanh nghiệp nhà nước đã được áp dụng thành công tại nhiều quốc gia trên thế giới

Có thể nói, qua một quá trình thực hiện chuyển đổi sở hữu Doanh nghiệp Nhà nước, hầu hết các nước đều đạt được mục tiêu đã đề ra.

Ở Anh, từ 1979 đến 1988, Chính phủ đã bán ra 22,25 tỷ USD cổ phần nhà nước trong các nghành bưu chính viễn thông, hàng không, công nghiệp gang thép đóng tàu… Trong đó, thành công nhất là việc Cổ phần hóa Hãng hàng không Quốc gia Anh (Bristish Airways).

Trong các năm 1986-1991, Chính phủ Pháp cũng đã bán được 66 doanh nghiệp và ngân hàng với tổng trị giá tài sản 275 tỷ Frăng.

Cùng thời điểm, chính phủ các nước Caribe đã Cổ phần hóa được hơn 2.000 Doanh nghiệp Nhà nước thuộc các ngành ngân hàng, hải cảng, hàng không. Trong đó, các nước đi đầu trong công tác này là Chilê (90%), Mexico (90%), tiếp sau là Achentina.

Ở Đông Âu, từ năm 1991-2015, Cộng hòa Liên bang Nga đã chuyển đổi sở hữu 122.000 Doanh nghiệp Nhà nước. Trong đó, doanh nghiệp này có quy mô nhỏ chiếm 64,8%, còn lại là các doanh nghiệp có quy mô vừa và lớn. Các nước khác như: Bungary đã Cổ phần hóa và da dạng hoá sở hữu 20% tài sản nhà nước, Rumania là 16,5% giá trị tài sản và 44% Doanh nghiệp Nhà nước, Ba Lan có1.886 Doanh nghiệp Nhà nước được chuyển đổi chiếm 28%. Đặc biệt ở Hungary, quá trình chuyển đổi sở hữu đã tạo thêm 500 nghìn việc làm mới và thu hút khoảng 18 tỷ USD nguồn vốn đầu tư nước ngoài [15].

Những thành công rõ ràng trong việc áp dụng cổ phần hóa cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại các nước trên thế giới chính là động lực để chúng ta mạnh dạn áp dụng mô hình này vào cải doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

4.2. Cổ phần hóa cơ bản đã giải quyết được những vấn đề đặt ra trong cải tổ doanh nghiệp nhà nước Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Cổ phần hóa là một biện pháp quan trọng để giảm sự tham gia trực tiếp của bộ máy hành chính nhà nước vào hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, đồng thời tăng cường vai trò của nhà nước trong quản lý bằng chính sách pháp luật và các công cụ gián tiếp khác.

Cổ phần hóa cũng làm giảm đáng kể các cơ hội tham nhũng và lạm dụng tài sản nhà nước bởi các quan chức nhà nước và những người trực tiếp quản lý doanh nghiệp nhà nước.

Cổ phần hóa làm rõ quan hệ sở hữu tài sản của doanh nghiệp, để doanh nghiệp tự chịu lỗ lãi, nâng cao trách nhiệm của người lao động, tạo điều kiện cải thiện hoạt động sản xuất kinh doanh, tính tự chủ của doanh nghiệp, thúc đẩy sự phát triển lâu dài, đẩy nhanh sự tách rời giữa chính quyền và doanh nghiệp.

4.3. Cổ phần hóa làm thay đổi căn bản trên ba mặt đối với doanh nghiệp nhà nước.

Thứ nhất: Chuyển hoá từ đơn sở hữu sang đa sở hữu doanh nghiệp, đảm bảo quyền làm chủ thực sự của những người góp vốn và nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Thứ hai: Thay đổi căn bản về tổ chức các quan hệ quản lý nội bộ doanh nghiệp, với cơ cấu tổ chức mới, có sự phân công, phân cấp và giám sát lẫn nhau chặt chẽ.

Thứ ba: Thay đổi căn bản về quan hệ quản lý giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Từ chỗ doanh nghiệp bị chi phối toàn diện trong quá trình sản xuất kinh doanh bởi Nhà nước với tư cách là chủ sở hữu duy nhất, sang quyền tự chủ kinh doanh được mở rộng và tính chịu trách nhiệm được đề cao.

4.4. Ưu thế của phương pháp cổ phần hóa trong cải tổ doanh nghiệp nhà nước so với các phương pháp khác

Cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước là một giải pháp có nhiều ưu điểm nhất trong các giải pháp tái cơ cấu lại Doanh nghiệp Nhà nước. So với giao, bán, khoán, cho thuê, giải thể, phá sản Doanh nghiệp Nhà nước thì Cổ phần hóa có ba ưu thế sau đây:

  • Một là, giúp Doanh nghiệp Nhà nước hiện tại có cơ chế huy động vốn nhằm thoát khỏi tình trạng yếu kém hiện nay trên cơ sở vẫn duy trì liên tục hoạt động sản xuất, đồng thời cho phép Nhà nước kiểm soát được doanh nghiệp (nếu cần).
  • Hai là, giúp chuyển triệt để Doanh nghiệp Nhà nước hiện tại sang hoạt động theo cơ chế thị trường trên cơ sở vừa xác định rõ chủ sở hữu vừa tạo quyền tự chủ rộng rãi cho doanh nghiệp.
  • Ba là, tạo cơ chế, mô hình quản lý hiệu quả cho Doanh nghiệp Nhà nước chuyển đổi.

Tóm lại, trong điều kiện nền kinh tế chuyển đổi, khi Việt Nam đã trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới hiện nay, cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước là một trong những biện pháp hiệu quả và quan trọng nhất để cải tổ hoạt động của khu vực doanh nghiệp này. Thực tế cho thấy, chủ trương cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước đã đạt được không ít thành tựu, tuy nhiên, bên cạnh đó cũng cần nhận thức rõ về những vướng mắc và tồn tại mà doanh nghiệp cần đối mặt sau cổ phần hóa, do đó việc nhìn nhận, phân tích và giải quyết triệt để các vấn đề này, chính là biện pháp cần thiết để phát triển nâng cao và hoàn thiện hơn nữa cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam. Khóa luận: Hiệu quả cải tổ doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM ĐẾN DỊCH VỤ: 

===>>> Khóa luận: Thực trạng doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa

0 0 đánh giá
Đánh giá bài viết
Theo dõi
Thông báo của
guest

0 Góp ý
Cũ nhất
Mới nhất Được bỏ phiếu nhiều nhất
0
Rất thích suy nghĩ của bạn, hãy bình luận.x